BVTG Podcast Bülteni

tarafından RadyoSessiz

Bilim Ve Teknoloji Güncesi Podcast Bülteni - Dünya'dan Mars'a, Salda'dan Jezero'ya

#3・
9

sayıs

Listeme abone olun

By subscribing, you agree with Revue’s Kullanım Koşulları and Gizlilik Sözleşmesi and understand that BVTG Podcast Bülteni will receive your email address.

BVTG Podcast Bülteni
Bir podcast bölümünü daha zar-zor da olsa yayınlayabildim. Bu podcast'in konusu hem Salda Gölü, hem de Mars'taki Jezero Krateri. Ne ilgisi var? Bilim insanlarına göre çok ilgisi var. 🎙️🎧
Ayrıntılar için buyurunuz 👉

pixabay'dan azcokgezdim isimli kullanıcıdan alıntıdır
pixabay'dan azcokgezdim isimli kullanıcıdan alıntıdır
Dünya’dan Mars’a, Salda’dan Jezero’ya
Salda gölü Burdur ilinin Yeşilova ilçesi sınırlarında bulunan bir göldür. İlçe merkezinden yaklaşık 4 kilometre uzaklıktadır. Yaklaşık 44 kilometrekarelik bir alanı kaplamaktadır. Yer yer 180 metreyi aşan derinlik seviyeleriyle Türkiye’nin en derin 3. gölüdür ayrıca deniz seviyesinin 1140 metre üzerinde olduğu biliniyor. Turkuaz rengiyle tarif edilen ve maldivleri andırdığı söylenen manzarası ile turizmin yıpratıcı etkilerinden şimdilik korunmuş olan bu göl, epey zamandır farklı bir yönü ile daha sık şekilde gündeme gelmektedir. 
Bu arada bir parantez açarsak; Salda gölünün su özelliği açısından magnezyum içermesi ve bu magnezyumun da göldeki mikroorganizmalar tarafından parlak beyaz renkte “hidromanyezit” haline çevrilerek mikroorganizma kolonilerinin birikimi ile stromatolitleri oluşturmasından da bahsedilmelidir. Stromotolitler göl içinde su yüzeyinden 5 ila 8 metrelik adacıklar oluşturmuştur. Bu hidromanyezit kökenli stromotolitler gölün sahil kısımlarına da çökelir ve sahilin küçük taş ve kumlarını beyaza boyar. 
Mars’ta da bu gölün ve çevresindeki yüzey oluşumlarının benzeri yapılarla karşılaşmanın mümkün olduğu bir yerden bahsediliyordu. Salda gölünün adının konuyla ilgili bilim insanları tarafından yıllardır Mars gezegeni ile birlikte anılmasının asıl nedeni de budur. Mars gezegeninden detaylı yüzey fotoğrafları gelmeye başladığından beri Mars’ta tespit edilen benzer görünümleri “bir zamanlar bir göl ve içerisinde var olması muhtemel mikroorganizmaların olabileceğine dair ihtimal üzerinden değerlendirmek mümkündü. 
Peki Mars’taki hangi oluşum Salda gölü ile benzerlik taşıyordu? 
Mars gezegeninden 60’lı ve 70’li yıllardan beri gerek Amerika’dan gerekse Sovyetler Birliği’nden ciddi projeler kapsamında uzay araçları gönderiliyordu. Sovyetler Birliği’nin Mars probe ve Amerika Birleşik Devletleri’nin Mariner ve Viking programları ile fotoğraflar alınabilmişti. Özellikle Viking 1 ve Viking 2 gezegenin yüzey oluşumları ile ilgili detaylı ve renkli fotoğraflar elde edebilmeyi sağlamıştı. Bu fotoğraflarda Mars’ta su varlığı konusunda önemli veriler elde edilmişti; hatta daha önceleri akarsu veya göl yatağı olduğu düşünülen oluşumlarla karşılaşılmıştı.
İşte bu oluşumlardan “Jezero Krateri” üzerine yoğunlaşılmasını gerektirecek bir yapıda görülmüştü. Çarpma krateri olduğu anlaşılan bu oluşum önceleri eğer bir göl idiyse, bu göl civarındaki toprak ve taşlarının incelenmesi gölün bir zamanlar yaşamış olan canlı formlarına ev sahipliği yapıp-yapmadığı yönünde ipuçları verebilecektir. O halde Salda gölü civarındaki çökeltilerin iyi araştırılması ve yeterli seviyede bilgi elde edilmesi gerekir ki; Jezero Krateri’nin çevresindeki oluşumlarla karşılaştırma yapılabilsin.
Son yılların en heyecan verici uzay çalışmalarından biri olan Perseverance uzay aracı gibi donanımlı bir aracın Mars yüzeyin indirilmesi artık Salda gölü çevresi ve Jezero krateri arasındaki benzerlik veya farklılıkları araştırabilme şansını veriyor. 
Gelelim Jezero Krateri’ne: Mars’ta bulunan ve 49 kilometrelik çapı olan bir kraterdir. Bu kraterde eski zamanlarda su bulunduğunu işaret edecek şekilde delta oluşumları görülmüş. 2007’de bu kratere Boşnakça göl anlamına gelen Jezero ismi verilmiş. Bu kratere açılan 2 kanal gözlenmiş ve kanalların eski zamanlarda Jezero’yu su ile beslediği sonucuna varılmış.
Suyun olduğu zamanlarda yaşam formları da var olmuştur bakış aşısı ile Jezero’nun bulara ortam sağlamış olabileceği varsayılıyor. bu sebepledir ki 2017’den beri Mars’a gidecek aracın jezero kraterine inmesi hedeflenmişti. Perseverence keşif aracı 17 temmuz 2020’de fırlatılmış;18 şubat 2021’de Jezero Krateri’ne iniş yapmıştı.  Perceverence’ın bölgedeki muhtemel yaşam geçmişine dair yerinde araştırmalar yapmasının yanı sıra dünyaya ulaştırılması gereken Mars toprağından örnek toplanması planlanmıştı.
Photo By NASA
Photo By NASA
Perceverence’da yaşam bulguları ile ilgili bilgi toplayabilmesini sağlayacak yetenekte donanımlar mevcut. Bu donanımlarının isimleri Sherlock ve Pixl olarak belirlenmişti ki bu isimler aslında birer kısaltma (Sherloc ve Pixl olması da tamamen tesadüf :) 
Bu iki farklı donanımla bölgeden materyallerin incelenerek; elde edilen verilerin dünyaya iletilmesi mümkün olabilecek NASA’nın web sitesinde bu cihazların ayrıntılarından kısaca bahsediyor…
Photo By NASA
Photo By NASA
PIXL: Taşların kimyasal yapılarının X-ışını ile ölçülmesi için cihaz, PIXL olarak adlandırılmış. PIXL, X-ışını spektrometresi adı verilen bir birime sahiptir. Kimyasal elementleri küçük bir ölçekte dahi tanımlayabilir. PIXL ayrıca kaya ve toprak yapıların süper yakın çekim fotoğraflarını çeken bir kameraya sahiptir. Bir tuz tanesi kadar küçük yapı seviyelerine odaklanarak, özelliklerini görebilir! Bu donanımı ile birlikte, bilim insanlarının Mars'taki geçmiş mikroorganizmal yaşamına dair bulguların aramasına yardımcı oluyor
SHERLOC: (The Scanning Habitable Environments with Raman & Luminescence for Organics & Chemicals) Yaşanabilir Ortamların Organik ve Kimyasallar için Raman saçılımı ve Işıması ile Taranması şeklindeki teknik terimlerin baş harflerinin kısaltımasıyla SHERLOC ismi verilmiştir: SHERLOC. Gezginin robotik koluna monte edilen SHERLOC, sulu ortamlar tarafından değiştirilen ve geçmiş mikrobiyal yaşamın işaretleri olabilecek organik ve mineralleri aramak için kameralar, spektrometreler ve bir lazer kullanıyor. SHERLOC, siyah beyaz bağlam kamerasına ek olarak, kaya taneleri ve yüzey dokularının yakın çekim görüntülerini almak için renkli bir kamera olan WATSON tarafından destekleniyor.
Photo By NASA
Photo By NASA
Salda gölü konusuna tekrar dönecek olursak; Konu ile ilgili çalışma yapan bilim insanları NASA’nın resmi web sayfasında “Türkiye’nin güneybatısındaki bir gölün Mars’taki bir çarpma krateri ile çok fazla ortak yanı olduğunu düşünmeye bilirsiniz ancak iki havza benzer mineraloji ve jeoloji içeriyor. Aslında Salda gölü bir zamanlar bir göle sahip olduğu düşünülen Jezero Krateri’nde bulunanlara benzer karbon mineralleri ve deltalar içeren, dünyadaki bilinen tek göldür” diye açıklamada bulunmuşlardı. 
Türkiye’deki Bir Göl Bize Marsla İlgili Neler Anlatabilir?
Jezero kraterinin içine hiçbir insan ayağı değmemiş olsa da, araştırmacılar Dünya benzeri bir görünüm çerçevesinde ne bekleyebileceklerine dair bazı fikirlere sahipler ki bunu sağlayan  Salda Gölü’dür.
Purdue Üniversitesi'nde gezegen bilimci ve Perseverance bilim ekibinin üyesi olan Briony Horgan ve İstanbul Teknik Üniversitesi'nden meslektaşları, Salda Gölü kıyı şeridini ve çevresini incelemek için 2019 yazında Salda Gölü'ne gitmişti. Salda gölünün rehberliğinde mikrobiyal ve jeolojik süreçleri gözlemleyerek Jezero'daki muhtemel yaşam belirtilerini daha iyi anlamayı amaçladılar. Aşağıda, Horgan’ın yüksek lisans öğrencisi Bradley Garczynski’nin Salda Gölü’nde çektiği, Perseverance ekibinin Jezero Krateri’nde bulmayı umduğu bazı özellikleri gösteren fotoğraflar var.
Kaya Çeşitleri
Salda Gölü çevresindeki kıyı şeridi ve çevresindeki kaya tipleri değişik kaynaklardan çökeltiler içerir. Aşağıdaki fotoğraf, gölün kuzeydoğu tarafı boyunca sahil çökeltilerini göstermektedir.
Photo By Bradley Garczynski
Photo By Bradley Garczynski
Daha koyu renkli tonda olan tortular, çevredeki kaya yapısından aşınma ile ortaya çıkmıştı. Açık tonda olan çökeltiler karbonat mineral hidromagnezitten oluşur. Daha derin sulara ulaşmadan önceki bölgelerde; kıyıdan yaklaşık 40 metre civarındaki açıklara doğru uzanan sığ karbonat hattını da (bir ila iki metre kalınlığında) görebilirsiniz. Araştırmacılar, NASA'nın Mars yörünge keşif aracından (Mars Reconnaissance Orbiter) alınan verileri kullanarak inceledikleri Jezero Krateri'nin , eski bir göle ait kıyı şeridi olduğu sonucuna ulaşmışlardı. Kraterin batı kenarlarında bir su havzasına ait olduğu düşünülen mineral ve karbonat karışımı olması muhtemel kalıntılar tespit ettiler. Aslında Horgan ve meslektaşları, Jezero’nun bir su yatağı olduğu düşündüren oluşumlarının; Salda Gölü oluşumlarına benzeyip benzemediği konusuyla ilgileniyorlar.
Mikrobiyalitler
Araştırmacıların özellikle yoğunlaştıkları konu Salda Gölü çevresindeki daha hafif çökeltilerdi. Çünkü bu biyo imza niteliğindeki  çökeltiler, Jezero Krateri'nde yaşama dair kanıtların karşılaştırılmasıyla çalışmalara yardımcı olabilecektir. Salda Gölü çevresindeki hidromagnezit çökeltilerinin, mikroorganizma faaliyetleriyle oluşan “mikrobiyalit” adı verilen büyük adacıkları oluşturduğu düşünülmektedir. Jezero'da tespit edilen karbonat mineralleri ile Salda Gölü’ndeki çökeltiler benzer mekanizmalarla oluşmuş olabilir.. Aşağıdaki fotoğraf, Salda Gölü'ndeki eski mikrobiyalitlerin birikimiyle oluşan bir adacığı göstermektedir.
Photo By Bradley Garczynski
Photo By Bradley Garczynski
Bu yapılar bir zamanlar bu bölgede mikroorganizmaların gayet aktif olduklarına dair önemli bir gösterge olarak kabul edilebilir, bu nedenle araştırmacılar, Mars kraterindeki kayalarda benzer işaretleri arayacaklar. Aşağıdaki görüntülerden sol tarafta görülen,Salda Gölü civarlarındaki bir alüvyon deltasında (kıyı şeridi boyunca karşılaşılan) kaya yüzeylerinde gelişmiş olan eski bir mikrobiyaliti gösteriyor. Diğer taraftaki görüntü (sağdaki)  ise yaklaşık bir metre derinlikte oluşmuş yakın tarihlerde oluşmuş olan bir mikrobiyalitin su altı görüntüsüdür. Kaya yüzeyindeki sarı-yeşil tabaka, hidromagnezitin çökelmesine yardımcı olan mikroorganizma kolonileri tarafından oluşturulmaktadır.
Photo By NASA
Photo By NASA
Jezero Krateri yakınlarındaki delta, bir zamanlar oralarda bir göl olduğuna dair kanıt olarak görülebilir. Benzer şekilde, Salda Gölü de çevredeki kayalardan koparak ufalanmış taşlar ve alüvyon birikimleri görülmektedir. Ekibin, Salda Gölü'nün alüvyon yapısını inceleyerek Jezero'daki biriktirme süreçleriyle ilgili daha fazla öngörülerde bulunabileceği düşünülmektedir.
Aşağıdaki fotoğrafta, Salda Gölü çevresinde su seviyelerinin çok daha yüksek olduğu eski dönemlerde akarsular tarafından çökeltilen bir tortu çıkıntısını göstermektedir. Farklı katmanlar, farklı birikim dönemlerini temsil etmektedir.  Perseverance uzay keşif aracının da Jezero kraterinde jeolojik dönemlerle ilgili olarak daha fazla bilgi edinmek için benzer görünümdeki akarsu yatakları araması planlanmıştı.
Photo By Bradley Garczynski
Photo By Bradley Garczynski
Yeraltı Suyu Sızıntıları
Salda Gölü'ndeki yeraltı su kaynakları (aşağıda gösterilmektedir) gölün kimyasal yapısını değiştirmek ve mikroorganizmalar açısından çevresel yapıyı düzenlemek bakımından önemli  rol oynamaktadır.
Photo By Bradley Garczynski
Photo By Bradley Garczynski
Aşağıdaki görüntü ise Salda Gölü'nün kuzeydoğu yanındaki çamur yoğunluklu bir kıyı şeridini göstermektedir. Çamurun muhtemel kaynağının yakındaki bir yeraltı suyu sızıntısı olduğu düşünülüyor.  Daha koyu renkte görünen yapılar ise çamurlu kısımlarda aktif olarak birikmeye devam eden mikrobiyalitlerdir. Salda Gölü gibi ortamların yakından incelenmesi, araştırmacılara Jezero'daki geçmiş zamanlarda var olduğu düşünülen yeraltı sularına dair kanıtları ararken daha net bir değerlendirme ve bulunması muhtemel biyo-belirteçler için araştırmayı daha da derinleştirmeye yardımcı olacaktır.
Photo By Bradley Garczynski
Photo By Bradley Garczynski
Salda Gölü'nden edinilen bu gözlemlerle Horgan ve meslektaşları araştırma sırasında ortaya çıkabilecek sorunlara daha net şekilde odaklana bileceklerdir.
Eski çağlarda göl olduğu varsayılan Jezero’da mikroorganizmalar yaşamışlardı ise, nerede yaşamışlardı? ve hangi mikrobiyal yapıları inşa ediyorlardı? Bunların geçmiş kanıtlarını aramak için bakılması gereken en ideal yerler nerelerdir: mesela yeraltı su kaynaklarının yakınlarına mı; delta yakınlarına mı yoksa durgun sahil kesimlerindeki çamurlu birikintilere mi bakılmalıdır? Özetle; Salda gölünden elde edilen ön bilgiler, Perseverance keşif aracının Mars’daki çalışmaları sırasında yolunu aydınlatacak gibi görünüyor. 
Kaynaklar:
İlginiz için teşekkürler..
Bilim Ve Teknoloji Güncesi
Bilim Ve Teknoloji Güncesi Podcast'in yeni bölümü "Dünya'dan Mars'a Salda'dan Jezero'ya" hazır??? (Beğenmeniz dileklerimle) #Bilim #Teknoloji #Podcast
Google Podcasts Linki https://t.co/BAwhTD0hKC
Apple Podcasts Linki https://t.co/i5T5pwIfKs
Spotify Linki https://t.co/l5AjFxHypA https://t.co/Ofp8um44Fi
BVTG Podcast İçin Görsele Tıklayınız
BVTG Podcast İçin Görsele Tıklayınız
Bu konuyu sevdin mi? Evet Hayır
RadyoSessiz
RadyoSessiz @sessizradyo

Bilim ve teknoloji meraklısından paylaşımlar 👉🏻 https://t.co/cSIby2Ivec

Abonelikten çıkmak için buraya tıkla.
Bu bülteni yönlendirirseniz ve beğenirseniz, abone olabilirsiniz: buraya.
Created with Revue by Twitter.
Türkiye