Bekijk profielpagina

Russiche imitaties van West-Europese nieuwssites

Revue
 
 
30 september · Editie #165 · Bekijk online
Nieuws van Nieuwscheckers
Huh? Pro-Russische-propaganda in The Guardian en Der Spiegel? Dat leek zo, maar deze week onthulden onderzoekers de volle omvang van een Russische operatie die met meer dan zestig sites West-Europese nieuwsmedia nabootste. Verder delen we deze week twee eigen factchecks, zien we een opleving in het gebruik van osint en verdiepen we ons in een fictieve Chinese coup.

Russen klonen Europese nieuwssites
Sinds mei dit jaar probeerden Russen met nagemaakte websites van The Guardian, Daily Mail, Bild en andere West-Europese nieuwsmedia propaganda tegen Oekraïne te verspreiden. Ze benadrukten de gestegen energieprijzen, maakten Oekraïense vluchtelingen zwart en schilderden Oekraïners af als nazi’s. Valse socialemedia-accounts brachten de gefabriceerde nieuwsberichten en video’s onder de aandacht van burgers in Duitsland, Italië, Frankrijk, het VK en Oekraïne.
Boven: de echte site van The Guardian (theguardian.com). Onder: fake artikel op fake site theguardian.co.com. (Illustratie uit rapport van Meta)
Boven: de echte site van The Guardian (theguardian.com). Onder: fake artikel op fake site theguardian.co.com. (Illustratie uit rapport van Meta)
De operatie was omvangrijk. Meer dan 60 fake websites werden gepusht door valse accounts op Facebook, Twitter, Instagram, YouTube en Telegram. Alleen al op Facebook waren meer dan 1600 valse accounts actief. Ook Russische ambassades promootten de berichten. Behalve met nieuwsartikelen werd de propaganda ook verspreid met memes, YouTube-video’s, petities en opiniepolls.
De personen achter de operatie investeerden meer dan 100.000 dollar in Facebook- en Instagram-advertenties. Zowel het narratief als andere clues (de trollen hielden Russische werktijden aan, in de video’s zijn files met Russische bestandsnamen verwerkt) wijzen op de Russische oorsprong van deze campagne.
Odetta’s
Hoewel de operatie ook een eigen medium had, Reliable Recent News (dat eerst Reliable Russian News heette), springen vooral de gekloonde versies van gevestigde nieuwssites in het oog. Mail Online (dailymail.co.uk) werd dailymail.cfd, Der Spiegel (spiegel.de) verscheen onder meer als spiegel.pro, enzovoort.
Veel van de neppe socialemedia-accounts hadden computergegenereerde profielfoto’s. Zo was in Duitsland een heel cluster actief van imaginaire Odetta’s (Odetta Ehrhardt, Odetta Tiedemann…), die allemaal bij Netflix werkten.
Vier valse Odetta's op Facebook (illustratie T-Online)
Vier valse Odetta's op Facebook (illustratie T-Online)
Over deze beïnvloedingsoperatie verschenen deze week rapporten van Meta [pdf], EU Disinfo Lab en Curium. Eerdere onthullingen over het Duitse deel van de campagne werden gedaan door T-Online en de Süddeutsche Zeitung.
Factchecks van Nieuwscheckers
Document ministerie blijkt gefabriceerd
Meer dan duizend likes en een retweet van Thierry Baudet: een afbeelding van een gefingeerd document van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat maakte deze week veel los op Twitter. De uitgelekte tekst zou aantonen dat het ministerie een wachtperiode van 24 maanden wil introduceren voordat werkloze Nederlanders een uitkering krijgen. Terwijl statushouders direct een uitkering zouden krijgen, die 23 procent verhoogd wordt. Maar het document is gefabriceerd: het bevat een groot aantal taalfouten, de opmaak komt niet overeen met echte ministeriële beleidsnota’s en uitkeringen en asielbeleid vallen niet onder de verantwoordelijkheid van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat. Lees de hele factcheck op onze website.
Screenshot van het nepdocument.
Screenshot van het nepdocument.
Een verkoelend onderduikadres
Op 21 september, de dag dat Poetin een gedeeltelijke militaire mobilisatie afkondigde, ging een video viraal waarin Russische agenten een man in een koelkast vinden. Met beeldzoekmachine Tineye ontdekten we dat het gaat om beelden uit 2015. De man in het filmpje is geen dienstplichtige, maar een verdachte van inbraak die moest voorkomen en werd gevonden door gerechtsdeurwaarders. In tegenstelling tot online geruchten gaat het hier dus niet om satire, Oekraïense propaganda of beelden van iemand die aan mobilisatie probeert te ontkomen. De volledige factcheck is hier terug te lezen.
Screenshot van video uit 2015 waarin een verdachte van inbraak zich heeft verstopt in een koelkast.
Screenshot van video uit 2015 waarin een verdachte van inbraak zich heeft verstopt in een koelkast.
Osint rukt op in de journalistiek
Hoe doen jullie dat factchecken, zoals foto’s en video’s terugzoeken en de authenticiteit van documenten vaststellen? Nou, met osint. Oftewel, open source intelligence. Dat zijn onderzoekstechnieken waarbij je gebruik maakt van openbare bronnen op internet. De VPRO besteedde er deze week uitgebreid aandacht aan.
Om te beginnen met een uitzending van Tegenlicht waarin de Nederlandse onderzoeksjournalist Christiaan Triebert centraal staat. Hij is een van de osint-pioniers en maakte naam bij onderzoekscollectief Bellingcat. Nu werkt hij op de onderzoeksredactie van The New York Times. “‘Ik hoop dat onze manier van onderzoek doen ervoor kan zorgen dat mensen weer meer vertrouwen krijgen in de media, en dat het kan dienen als een tegengif voor desinformatie.”
De VPRO ging ook op zoek naar het gebruik van osint op Nederlandse redacties. Enkele media, zoals de NOS en de Volkskrant, hebben sinds de oorlog in Oekraïne osint-teams opgetuigd. “Op elke onderzoeksredactie zou wel iemand met OSINT bezig moeten zijn, maar niet iedereen hoeft zich erin te specialiseren. ”
Volgens zoekspecialist Henk van Ess is het cruciaal dat journalisten ermee aan de slag gaan: “Als de journalistiek osint-methodes niet omarmt, zullen ze links en rechts ingehaald worden door non-journalistieke instellingen.”
Wil je zelf het zelf eens proberen? Op de website van de VPRO kan je aan de slag met een osint-toolkit. Met als opdracht om een foto van een fietsende Christiaan Triebert te onderzoeken: hoe kom je erachter waar dat is?
Factchecks van andere media
Geen hymne van de Luftwaffe maar een cover van een folklied
Op Twitter circuleerde vorige week een video waarin Oekraïense kinderen dansen op een Duitstalig lied. Kwade tongen beweerden dat het zou gaan om de ‘onofficiële hymne’ van de Luftwaffe, waarmee ze olie op het vuur gooiden van de complottheorie over nazisme in Oekraïne. Nog voor iemand een volledige factcheck kon uitvoeren, herkenden velen de melodie van ‘Zeven dagen lang’, een Nederlandse cover van een Bretons volkslied uit 1929. Knack bevestigt deze bevinding en geeft aan dat we inderdaad de Duitstalige versie van dit nummer in de video kunnen. De covers komen uit de jaren ’70 en zijn op geen enkele manier verbonden met de Duitse Luftwaffe.
Insectenconsumptie niet kankerverwekkend
Deskundigen prijzen steeds vaker insecten aan als voedingsbron van de toekomst. Niet iedereen ziet dat zitten. Sommige mensen maken zich zorgen over de stof chitine die voorkomt in exoskeletten van insecten. Op sociale media wordt beweerd dat deze stof niet verwerkt kan worden door het menselijk lichaam en zelfs kankerverwekkend kan zijn. In een uitgebreide factcheck toont AFP aan dat er geen bewijs is dat het binnenkrijgen van chitine door het eten van insecten schadelijk is voor zoogdieren of dat er risico’s zijn voor ziektes zoals kanker. 
Geen feest in de Oekraïense hoofdstad
Volle straten, muziek en juichende mensen met Oekraïense vlaggen. Op sociale media werd vorige week een beeld geschetst dat niet rijmt met berichtgeving uit een door oorlog geteisterde stad. Dergelijke taferelen zijn echter afkomstig uit de Poolse stad Wroclaw en niet uit Kiev. Knack wijst er op dat de aanwezigheid van Oekraïense vlaggen hooguit duidt op een solidariteitsactie.
Chinese coup blijkt geruchtensoep
Vorige week vrijdag begon Twitter plotseling te gonzen van geruchten: de Chinese president Xi Jinping zou zijn gearresteerd in een op handen zijnde coup. Wie zoekt met ‘Xi Jinping’ en ‘arrest’, vindt daarvan nog veel sporen op Nederlandstalig Twitter. Het gerucht knoopte meerdere verhaallijnen tot een spannend plot.
Zo was Xi Jinping na terugkeer van een top in Oezbekistan niet meer in het openbaar gezien. Enkele Twitteraccounts signaleerden verder een vermindering in vliegbewegingen boven delen van China, en Xi’s afwezigheid bij een belangrijk militair forum. Een invloedrijke Chinese YouTuber verwerkte in haar analyse een niet-relevant filmpje van een Chinees militair konvooi.
Enkele sites en factcheckers laten zien dat het allemaal ongefundeerde onzin is: Outlook India, Snopes en Politifact reconstrueren elk op eigen wijze de tijdlijn en ingrediënten van dit fake news. Xi had tien dagen geen publiek optreden en dat gaf ruimte voor wilde speculaties. Doordat de Chinese regering voor buitenstaanders een ondoorgrondelijke black box is, kunnen dit soort geruchten lange tijd circuleren voordat ze worden ontkracht. 
En verder...
  • Meer dan de helft van Yvonne Coldeweijers Instagramvolgers zijn nep. Ook andere grote Nederlandse Instagram-accounts hebben veel nepvolgers. [Trouw]
  • “Toegang tot betrouwbare informatie, op jonge leeftijd, is cruciaal in de strijd tegen nepnieuws en laaggeletterdheid. ” Dat schreef voormalig SP-voorzitter Ron Meyer in een opinieartikel in De Gelderlander.
  • In reactie daarop besloot de hoofdredacteur van De Gelderlander om 175 huishoudens in achterstandswijken een gratis krantenabonnement te geven: “De informatieachterstand in wijken heeft grote gevolgen. Mensen hebben minder werk, laten zich niet vaccineren, gaan niet stemmen. Geen informatie is een voorbode voor afhaken in de maatschappij.” [NOS]
  • NU.nl-hoofdredacteur Gert-Jaap Hoekman legt uit hoe zijn redactie omgaat met de ophefpolitiek van Forum voor Democratie: letterlijk citeren vermijden en geen podium geven aan complottheorieën die politici van deze partij debiteren. [NU.nl]
  • Tunesië is van plan een wet tegen desinformatie in te voeren, zeer tegen de zin van de politieke oppositie, journalisten en factcheckers. Zij vrezen dat het bewind de wet zal gebruiken om hen de mond te snoeren. [Poynter]
  • Vietnam pakt het nog rigoreuzer aan: Reuters meldt dat het bewind nieuwe regels voorbereidt om te beperken welke socialemedia-accounts nieuws mogen plaatsen.
  • Rusland-deskundige Hubert Smeets vindt het maar niks dat de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ) naar de rechter is gestapt omdat de EU Russische mediakanalen als RT en Sputnik heeft geblokkeerd.
  • De reactie van de NVJ: “Desinformatie bestrijd je niet met censuur.
  • Elise Gravel, schrijver en illustrator van kinderboeken, maakt een (Engelstalig) stripboek om kinderen wegwijs te maken in de wereld van desinformatie, nepnieuws en complottheorieën, met de grappige titel: ‘Killer Underwear Invasion’. [Mashable]
Schrijfster Elise Gravel en haar boek over fake news
Schrijfster Elise Gravel en haar boek over fake news
Luistertips
Deze week hebben we twee luistertips:
  1. Jan Jagers, journalist bij Knack en oprichter van DeCheckers, spreekt met de hosts van podcast ‘Discours met de Boys’ over factchecking en de gevolgen van desinformatie.
  2. De podcast NRC Vandaag besteedt aandacht aan de Braziliaanse presidentsverkiezing. Latijns-Amerika-correspondent Nina Jurna legt uit hoe kiezers gemanipuleerd worden door nepnieuws.
Agenda
Dat was ‘m weer voor deze week, volgende week de volgende in je mailbox!
Alexander, Peter, Michelle, Arno, Maaike en Leon
Vond je deze editie leuk?
Klik hier om je uit te schrijven.
Als deze nieuwsbrief doorgestuurd is en je wilt je aanmelden, klik dan hier.
Gemaakt door Nieuwscheckers met Revue.
http://www.nieuwscheckers.nl