Bekijk profielpagina

Een mondkapjescheck, coronacomplotten en persvrijheid

Revue
 
Nieuwscheckers controleerde de percentages op een virale afbeelding over mondkapjes. Verder: een lang
 
9 mei · Editie #77 · Bekijk online
Nieuws van Nieuwscheckers
Nieuwscheckers controleerde de percentages op een virale afbeelding over mondkapjes. Verder: een lange update over corona-misinformatie, met speciale aandacht voor complottheorieën, overheidsingrijpen en persvrijheid.

Coronavirus/COVID-19
Misinformatie en verspreiding
Wie zijn eigenlijk de mensen die nepnieuws over het coronavirus verspreiden? De BBC onderscheidt zeven types: de grappenmaker, de oplichter, de politicus, de complotdenker, de insider, het familielid en de beroemdheid. In het filmpje hieronder worden ze elk aan je voorgesteld.
Fake News Generator: Who starts viral misinformation? (BBC News via YouTube)
De complotdenker komt vooral uit een bepaalde politieke hoek: die van extreemrechts. Onderzoek van de BBC in samenwerking met de denktank over extremisme Institute of Strategic Dialogue toont aan dat politieke extremisten de coronapandemie uitbuiten om hun gedachtegoed aan de man te brengen, bijvoorbeeld door immigratie de schuld te geven van de uitbraak. Hierbij zetten zij grote hoeveelheden desinformatie in.
In elk land en elke gemeenschap heeft de corona-infodemie specifieke consequenties. In Congo heeft het virus nog niet veel slachtoffers gemaakt, maar het lukt de overheid mede door misinformatie niet inwoners ervan te overtuigen dat zij de epidemie serieus moeten nemen. ‘Slechts weinigen zijn zich echt bewust van het probleem’, aldus een VRT-correspondent in Kinshasa.
In de VS hebben de complot-uitingen van influencerduo Diamond & Silk geleid tot een ontmoeting tussen twee verschillende sociale groepen op sociale media: wit-conservatieve en zwart-linkse gemeenschappen. Normaal gesproken mengen deze deze twee virtuele communities niet of nauwelijks, maar de corona-misinformatie die hen bereikt gaat nu dikwijls over dezelfde onderwerpen. NBC leg het aan de hand van voorbeelden uit.
Tech en sociale media
Poynter heeft de factchecks uit de #CoronaVirusFacts-database beschikbaar gemaakt via een WhatsApp-bot, die je kunt raadplegen om de checks in jouw buurt te vinden. Ook Nieuwscheckers’ coronachecks zijn erin beschikbaar. Het nummer is +1 727 291 2606.
De Volkskrant bericht kritisch over Facebooks strijd tegen nepnieuws tijdens de coronacrisis. Ook de keuze om claims van politici nog altijd niet te checken komt aan bod: ‘Een eigen bewering, hoe onjuist ook, laten we staan.’
Volgens de NOS maakt de coronacrisis techreuzen mogelijk juist nog machtiger, doordat zij nu overheden, universiteiten en de samenleving op veel verschillende niveaus ondersteunen. ‘Door zich nu in de crisis verantwoordelijk te gedragen, bijvoorbeeld door samen te werken aan het faciliteren van corona-apps, hopen Apple en Google wellicht op latere coulance’, aldus hoogleraar Mediastudies José van Dijck (Universiteit Utrecht).
In India speelt TikTok een grote rol bij de verspreiding van corona-misinformatie. De Indian Express adviseert lezers over hoe dergelijke berichten te rapporteren en zelfs Bollywood-sterren zetten zich in voor een speciale anti-nepnieuwscampagne op het platform.
Ingrijpen overheid
Over de hele wereld nemen overheden twijfelachtige maatregelen in de strijd tegen onjuiste informatie over COVID-19. Zo ook in India, waar twee journalisten die kritiek uitten op de regeringsaanpak van de coronacrisis een gevangenisstraf boven het hoofd hangt, omdat zij ‘misinformatie’ zouden hebben verspreid. De journalisten beschuldigden de Indiase overheid onder andere van corruptie en bekritiseerden de lange werkdagen die corona-artsen draaien.
In Singapore heeft de overheid sinds januari veertig nepnieuwsberichten gedebunkt. Mensen die dergelijke informatie verspreiden, kunnen op verschillende manieren worden bestraft volgens de ‘Protection from Online Falsehoods and Manipulation Act’, de ‘Miscellaneous Offences Act’ en algemene strafwetten, uiteenlopend van geldboetes tot gevangenisstraffen.
Socialmediagebruikers die ‘fake news’ over COVID-19 maken, opslaan en/of verspreiden in Saudi-Arabië, kunnen hiervoor veroordeeld worden tot vijf jaar gevangenisstraf plus een boete van 3 miljoen riyal (ongeveer 750.000 euro), schrijft Arab News.
Persvrijheid
Een Franse overheidspagina waarop echt en nepnieuws over COVID-19 van elkaar werden onderscheiden, is na juridische stappen offline gehaald. Volgens critici, waaronder de Franse journalistieke vakbond, was de pagina in strijd met de persvrijheid, omdat zij de scheiding tussen staat en pers ernstig in het geding bracht. Zij dienden een klacht in tegen de overheid bij de Franse Raad van State.
Ook voor factcheckers staat de persvrijheid en hun persoonlijke veiligheid op het spel, schrijft Poynter; in veel landen liggen zij onder vuur, zonder noemenswaardige rechtsbescherming. Ruim twee derde van de landen waarin factcheckers actief zijn, staan onderaan op de World Press Freedom Index, een lijst van landen die zijn gerangschikt op mate van persvrijheid.
Amnesty International doet meerdere oproepen om de persvrijheid te beschermen. In Egypte worden de media bijvoorbeeld ‘meedogenloos onderdrukt’ via overheidscensuur en geblokkeerde publicaties. En Turkse journalisten voelen zich steeds minder veilig tijdens de coronacrisis: de overheid daar stelt strafrechtelijke onderzoeken in naar journalisten die berichten of tweeten over COVID-19. ‘De corona-uitbraak geeft de autoriteiten een extra excuus om de media aan te pakken.’
António Guterres, de secretaris-generaal van de VN, onderstreept het belang van de journalistiek voor de bestrijding van onjuiste informatie. 'The antidote to this pandemic of misinformation is fact-based news and analysis. It depends on media freedom and independent reporting’, zei hij tijdens een online UNESCO-meetup met journalisten en media-experts. Guterres benadrukte de onveilige omstandigheden waaronder veel journalisten werken: bedreigingen, intimidatie en gewelddadige aanvallen zijn aan de orde van de dag, vooral bij vrouwelijke journalisten.
Factcheck Nieuwscheckers
Viral plaatje incorrect
Op sociale media wordt onderstaande afbeelding over het gebruik van mondkapjes veel gedeeld. De percentages die erop vermeld staan, kloppen alleen niet: die liggen in realiteit waarschijnlijk een stuk lager, alhoewel de effectiviteit van mondkapjes vooral afhangt van de omstandigheden en de manier waarop de kapjes worden gebruikt.
Screenshot Reddit
Screenshot Reddit
Factchecks van andere media
Bloedstollend
DokterMedia checkte de claim uit onder andere The Washington Post en De Telegraaf dat jonge mensen die besmet zijn met corona, getroffen kunnen worden door een beroerte. Dit is te stellig, zegt DokterMedia; de onderzoeken waar de bewering op gebaseerd is wijzen dit nog niet afdoende uit, net als cijfers erover uit China. Een link tussen de twee is echter ook niet uit te sluiten; een grotere kans op bloedstolsels wordt steeds vaker verbonden met corona.
Jokkerd Jensen
Pointer ontkracht 28 uitingen van coronacomplotdenker Robert Jensen. Zo is er geen bewijs dat ‘de boel weer voorbij is en we gewoon weer verder kunnen gaan’ en heeft niet ‘vijftig of zestig procent het virus al gehad’.
Billy Niks
Ook de Duitse rechtse blogger Billy Six verspreidt onwaarheden over de uitbraak in een video. Hij ontkent de coronacrisis volledig en wijt de wereldwijde maatregelen aan een ‘stille campagne van de regering en media-industrie om de vrijheden van burgers te beknotten’ in een blogbericht dat is overgenomen door de Nederlandse complotwebsites NineforNews en Commonsense.tv. Pointer legt uit waarom er niets van waar is.
Minister geeft ongefundeerde cijfers
Advalvas, het onafhankelijke platform van de VU, debunkte de bewering van minister Van Engelshoven (OCW) dat ‘93 procent van het hoger onderwijs gewoon doorgaat’. Deze cijfers blijken een eerste schatting, en niet alle universiteiten hebben meegedaan aan de eerste peilingen. Van de hogescholen is het percentage ‘zeker lager dan 93 procent’, zegt een woordvoerder van de Vereniging Hogescholen. De bewering van Van Engelshoven klopt dus niet.
En verder...
  • De nieuwe documentaire Planet of the Humans (Jeff Gibbs) krijgt kritiek, onder andere van de Leeuwarder Courant en Trouw: in de docu zouden veel onjuistheden voorkomen. Zo wordt ten onrechte beweerd dat het maken van zonnepanelen meer energie kost dan de zonnepanelen zelf kunnen produceren, een claim die al lang stukgecheckt is door onder andere Full Fact.
  • NPR licht toe waarom deepfakes waarschijnlijk hun piek hebben gemist: te veel mensen weten al van het bestaan ervan en kunnen deepfakes onderscheiden van echt materiaal.
Agenda
4-31 mei 2020: Het Amerikaanse Knight Center for Journalism biedt een gratis online cursus over corona aan voor journalisten.
20 mei 2020: Livecast VPRO Tegenlicht-meetup ‘Aan het front van de informatie-oorlog’ van Pakhuis de Zwijger, over Russische desinformatie en trollen. 20:30 uur, reserveren gratis maar verplicht.
 
Alle live-evenementen zijn geannuleerd wegens de coronamaatregelen.
Stuur tips
Er circuleren veel onwaarheden over het coronavirus. Kom je iets tegen waarvan je je afvraagt of het klopt? Laat het ons weten! Wellicht kunnen wij het checken. Je kunt ons bereiken via DM op Twitter, Facebook of per mail: nieuwscheckersleiden@gmail.com.

Tot de volgende nieuwsbrief,

Peter Burger, Alexander Pleijter en Romy Heymans

Hoe vond je deze editie?
Als je deze nieuwsbrief niet meer wilt ontvangen, dan kun je je hier afmelden.
Als deze nieuwsbrief doorgestuurd is en je wilt je aanmelden, klik dan hier.
Gemaakt door Nieuwscheckers met Revue.
http://www.nieuwscheckers.nl