Bekijk profielpagina

De kracht van herhaling

Revue
 
 
24 juni · Editie #153 · Bekijk online
Nieuws van Nieuwscheckers
Heeft al dat gefactcheck eigenlijk wel zin? Dat verzuchten wij bij Nieuwscheckers ook wel eens als we wéér een oude complottheorie voorbij zien komen. Bijvoorbeeld over in scène gezette oorlogsdoden. Waarom verspreiden mensen zulke verhalen? Nieuwscheckers blijft ze volhardend debunken. Want dat heeft nut. Je leest er alles over in deze nieuwsbrief.

Steeds meer factcheckorganisaties stoppen met vaste oordelen
Het aantal factcheckorganisaties in de wereld groeit nog altijd, maar de groei vlakt wel af. Dat blijkt uit de jaarlijkse telling van Duke Reporters’ Lab. In 2021 waren er wereldwijd 391 factcheckclubs actief, 10 meer dan in 2020. De grootste groei vond plaats in 2019, toen nam het aantal toe met 54.
Een deel van de groei zit ‘m in bestaande organisaties die nieuwe initatieven op poten zetten, zoals AFP. Het Franse persbureau startte sinds 2019 liefst 17 nieuwe factcheckafdelingen in diverse landen, waaronder Nederland.
Duke Reporters’ Lab wijst ook op een andere trend in factcheckersland: steeds minder factcheckorganisaties hanteren beoordelingsystemen. Dit zijn de standaardoordelen die factcheckers plakken op de beweringen die ze checken, zoals ‘waar’, ‘onwaar’, ‘deels onwaar’ en ‘onbewezen’. Sommige factcheckorganisaties visualiseren deze oordelen (zie de voorbeelden hieronder).
De visuele beoordelingssystemen van enkele factcheckorganisaties.
De visuele beoordelingssystemen van enkele factcheckorganisaties.
Van de nieuwe factcheckinitiatieven in 2021, gebruikte maar eenderde een dergelijk beoordelingssysteem. Ook factcheckers die voorheen gebruik maakten van zo'n systeem, stoppen daarmee, zoals het Noorse Faktisk. De reden is dat de vaste oordelen te veel een keurslijf zijn; vaak is de conclusie van een factcheck niet te vangen in een standaardoordeel. Bovendien merken factcheckers dat de discussie vaak gaat over de vraag of het gekozen oordeel wel juist is, in plaats van dat de discussie gaat over de feiten die gecheckt zijn.
Feiten blijven herhalen is noodzakelijk
Dagelijks spannen journalisten en factcheckers zich in om hun publiek van feiten te voorzien. Critici vragen zich wel eens af of dat zin heeft, zeker bij mensen die er ideeën op nahouden die niet stroken met de feiten. Neem de ontkenners van klimaatverandering: laten die zich bijsturen door mediaberichten die een accuraat beeld geven van de wetenschappelijke inzichten over het klimaat?
Zeker wel, zo blijkt uit een Amerikaans onderzoek dat deze week is gepubliceerd. Na het lezen van mediaberichten passen zelfs zij hun denkbeelden aan en hebben zelfs zij meer begrip voor overheidsmaatregelen om klimaatverandering tegen te gaan.
Alleen… is dat effect van korte duur. Zeker als mensen daarna weer in aanraking komen met opiniestukken die klimaatverandering in twijfel trekken. Dan vervallen ze al snel in hun oude denkbeelden.
Om de ideeën van mensen op de lange duur bij te sturen, is herhaling van feitelijke berichten nodig, vertelt een van de onderzoekers in The Guardian:
“What we found suggests that people need to hear the same accurate messages about climate change again and again. If they only hear it once, it recedes very quickly.”
Tot dezelfde conclusie kwam de Nederlandse onderzoeker Aart van Stekelenburg die deze maand promoveerde aan de Radboud Universiteit:
‘Het heersende idee is dat wetenschapscommunicatie niet zou werken als je bij de feiten blijft en dat je bijvoorbeeld meer zou moeten inspelen op emoties. Maar uit dit onderzoek blijkt keer op keer dat de meeste mensen wel degelijk bereid zijn om hun overtuigingen bij te stellen als er genoeg wetenschappelijk bewijs is.’
Ook hij wijst op het belang van het herhalen van de feiten:
‘Blíjf als journalist uitleggen wat de wetenschappelijke consensus is. Als er veel bewijs is, zoals rondom klimaatverandering of de werking van vaccinaties, is de kans dat die kennis onjuist is heel klein. Benadruk dat.’
(Je denkt misschien: ik heb al eerder over dit laatste onderzoek gelezen. Dat klopt! We noemden het in onze nieuwsbrief van vorige week ook al. Maar we geloven in de kracht van herhaling en brengen dat graag in de praktijk!)
Factcheck van Nieuwscheckers
Onzinberichten over acteurs die doen alsof ze oorlogsslachtoffer zijn
Geen oorlogsdoden, maar klimaatdemonstranten.
Geen oorlogsdoden, maar klimaatdemonstranten.
Sommige onzinverhalen blijven terugkomen op sociale media. Zoals het verzinsel dat in de verslaggeving over de oorlog in Oekraïne acteurs worden ingezet die zich voordoen als oorlogsslachtoffers. In juni ging weer een video rond waarin een bewegende lijkzak te zien zou zijn, wat het bewijs zou zijn voor acterende oorlogsdoden. Het is baarlijke nonsens: het zijn videobeelden van een klimaatdemonstratie in Wenen op 4 februari 2022. Demonstranten hebben zich in lijkzakken gehuld als symbool van toekomstige klimaatdoden als er geen actie wordt ondernomen in de klimaatcrisis. De hele factcheck lees je op de website van Nieuwscheckers.
Eerder hadden we al de video van een dode Russische soldaat die een sigaretje opstak vanuit zijn lijkenzak. Het bleek een achter-de-schermen-opname van een videoclip van een Russiche rapper.
Onderzoek: motieven om complottheorieën te delen
Je vraagt je ongetwijfeld af waarom mensen zo'n complottheorie over in scène gezette oorlogsdoden verspreiden, delen en liken. Daar kunnen verschillende redenen voor zijn.
Zo doen sommige mensen dat simpelweg omdat ze de theorie geloven of het eens zijn met de inhoud ervan (overtuiging). Anderen doen het om te provoceren of te vermaken. Dat blijkt uit onlangs verschenen Vlaams onderzoek in Convergence: The International Journal of Research into New Media Technologies.
Door middel van een survey in zes westerse landen (België, Zwitserland, Duitsland, Frankrijk, het VK en de VS) vonden de onderzoekers dat ‘overtuiging’ het belangrijkste motief is om complottheorieën te liken, delen of van commentaar te voorzien.
Daarna volgt ‘provoceren’. In dat geval hopen mensen reacties te triggeren en aandacht te krijgen van hun sociale media netwerk door zich in te laten met complottheorieën.
Op de derde plaats staat de motivatie ‘vermaken’. Mensen ervaren complottheorieën namelijk niet alleen als gevaarlijk of misleidend, maar ook als grappig en fascinerend.
De auteurs benadrukken dat de verschillende motivaties om complottheorieën te verspreiden mogelijk om verschillende reacties vragen. Waar het bij sommige mensen kan helpen om te laten zien dat een bepaalde complottheorie niet klopt, is deze aanpak waarschijnlijk onsuccesvol bij mensen die de misleidende content delen om te vermaken of te provoceren. Wat de juiste aanpak voor deze laatste groep mensen dan wél is, laten de onderzoekers in het midden.
Factchecks van andere media
Dit is geen inslag van een Russiche hypersonische raket in Oekraïne
Screenshot uit de nepvideo, gemaakt door een videoartiest.
Screenshot uit de nepvideo, gemaakt door een videoartiest.
Een video toont een gigantische explosie. Volgens duizenden berichten op sociale media zou het de inslag zijn van een hypersonische Russische raket genaamd Kinzhal in Oekraïne. Maar dat is onzin, concludeert AFP. Rusland heeft weliswaar aangekondig om dergelijke wapens in Oekraïne in te zetten, maar deze video is nep: het is een digitale creatie van een artiest in visuele effecten.
Gezichtsverlamming Justin Bieber komt niet door coronavaccinatie
Slecht nieuws voor Justin Bieber en zijn fans: een deel van het gezicht van de popster is verlamd geraakt door een zeldzame aandoening, het syndroom van Ramsay Hunt. Daardoor moest hij zijn wereldtournee uitstellen. De aandoening wordt niet veroorzaakt door een coronavaccin, zoals vaccinatietegenstanders beweerden. Wel kan een corona-infectie de oorzaak zijn, waar Bieber onlangs mee te kampen had. De hele uitleg lees je bij Factcheck Vlaanderen.
En verder...
  • Crowdtangle, een tool die factcheckers gebruiken om onjuiste berichten op te sporen op sociale media, staat bij Meta, het moederbedrijf van Facebook en eigenaar van Crowdtangle, op de nominatie om in de prullenbak te verdwijnen. Factcheckers maken zich daar zorgen over. [Bloomberg]
  • Is er een feitelijke onjuistheid geslopen in een video die je op YouTube hebt gezet? YouTube maakt het mogelijk om dan een corretie toe te voegen aan de video. Op het betreffende moment in de video verschijnt dan een infocard in beeld die kijkers kunnen aanklikken om informatie te krijgen over de fout. [The Verge]
  • Voor het project Make a Fake maken leerlingen van middelbare scholen een nepvideo met nieuws dat ze zelf verzinnen. Het doel is om ze er zo bewust van te maken hoe makkelijk het is om nepnieuws te maken. [Omroep Zeeland]
  • De Chinese staatskrant Global Times gebruikte deze week beelden van een vakbondsbetoging in Brussel om te ‘bewijzen’ dat er een protest plaats vond tegen de NAVO. [VRT]
  • Facebook slaagt er niet in om een halt toe te roepen aan haatzaaiende uitingen - zoals oproepen tot geweld - van extremistische groeperingen als Islamitische Staat en al-Shabab die er op uit zijn om onrust te zaaien in oostelijk Afrika. [AP]
Laat maar komen, die tips!
Zie je iets wat hoognodig gecheckt moet worden? Geef het even door aan ons, dan kijken we of we er iets mee kunnen: nieuwscheckersleiden@gmail.com.
Fijn weekend!
Alexander, Peter, Maaike, Arno, Leon & Jord
Vond je deze editie leuk?
Klik hier om je uit te schrijven.
Als deze nieuwsbrief doorgestuurd is en je wilt je aanmelden, klik dan hier.
Gemaakt door Nieuwscheckers met Revue.
http://www.nieuwscheckers.nl