Bekijk profielpagina

Vrouwen in het verzet: 'Mensen blijven vaak steken op Hannie Schaft'

NOS Tweede Wereldoorlog
Een nieuwsbrief dit keer ter ere van een tentoonstelling die maandag aanstaande opent in Haarlem. Het Noord-Hollands Archief heeft beter dan ooit tevoren in kaart gebracht wat de rol was van vrouwen in het verzet, een over het hoofd gezien aspect van de strijd tegen de bezetter. Daarnaast aandacht voor een nieuw monument van het unieke Joodse werkdorp uit de Wieringermeerpolder en een bezoek van prinses Beatrix aan een steungroep voor nabestaanden van ‘foute’ Nederlanders.
Hulzen van de kogelregen die Annick van Hardeveld doodde
Hulzen van de kogelregen die Annick van Hardeveld doodde
In de vroege ochtend van 5 mei 1945 fietste de 21-jarige Annick van Hardeveld door Amsterdam-Noord. Gekleed in haar verpleegstersuniform om stiekem bevelen voor haar verzetsgroep te kunnen afleveren. Toen een vrachtwagen van de Grüne Polizei haar pad kruiste, openden de terugtrekkende Duitse agenten zonder aanleiding het vuur. Annick werd zo de laatste koerierster van het verzet die haar werk met de dood bekocht.
Haar familie heeft nog altijd een sigarettendoosje vol kogelhulzen, verzameld op de plek van de moord. Bewijs van de overdaad aan geweld die Annick het leven kostte. Het is vanaf maandag te zien op een tentoonstelling in het Noord-Hollands Archief over de vaak onderschatte rol van vrouwen in het verzet.
“Het beeld dat we hebben klopt niet. Er is echt een herijking nodig”, zegt samensteller Mart van de Wiel. Er is een blinde vlek, veel verhalen zijn over het hoofd gezien, concludeert hij na anderhalf jaar onderzoek naar de situatie in Noord-Holland. Hij stelde een lijst op met ruim 1200 namen, van wie er 135 worden uitgelicht in de tentoonstelling De vele gezichten van Vrouwen in Verzet.
Annick van Hardeveld
Annick van Hardeveld
“Als je kijkt naar wat vrouwen deden, dan zie je dat ze echt van belang waren voor de infrastructuur van het verzet. Ze konden dingen doen die mannen niet of moeilijker konden, juist omdat ze als vrouw minder verdacht waren. Ze waren als koerierster onmisbaar voor de informatievoorziening, maar vervoerden ook wapens of voedselbonnen en smokkelden Joodse kinderen. Ook brachten ze onderduikers of piloten naar veilige adressen, door te doen alsof ze een stelletje waren, of de rol van moeder te spelen.”
Er zijn volgens Van de Wiel veel oorzaken waardoor de rol van vrouwen na de oorlog onderbelicht bleef. Er was natuurlijk weinig vastgelegd over het heimelijke werk en bovendien zwegen veel verzetsmensen over de rol die ze hadden gespeeld. Omdat veel vrouwen weer terugkeerden naar het huishouden werd er aan hen ook minder vaak gevraagd wat ze tijdens de oorlog hadden gedaan.
Een definitiekwestie speelde vrouwen ook parten, stelt Van de Wiel. “Loe de Jong hanteert een strikt onderscheid tussen het brede verzet en het specifiekere begrip illegaliteit. Onderduikers helpen schaart hij bijvoorbeeld niet onder illegaliteit. Dan had je wel banden met het verzet, maar je zat er niet per se in. Terwijl als je kijkt naar wie de onderduikers verzorgden en wie constant in angst voor invallen moesten leven, dan waren dat grotendeels vrouwen. Door die definitie werden vrouwen buitengesloten en kreeg men een vertekend beeld.”
“Na de oorlog had men behoefte aan het verhaal dat Nederland had geholpen bij de eigen bevrijding, dat er samen met de geallieerden was gevochten. Dat viel in werkelijkheid reuze tegen, maar het vergrootte de aandacht voor het gewapend verzet. Heel lang is de oorlog zo vooral militair bekeken, terwijl als je kijkt naar het menselijk leed, de Holocaust, de hongerwinter, dan zie je het belang van vrouwen op dat humanitaire vlak.”
Als voorbeeld wijst Van de Wiel naar Hannie Schaft, die met haar aanslagen de Duitsers schrik aanjaagde. Als het meisje met het rode haar werd ze legendarisch en haar pistool is een van de topstukken op de tentoonstelling. Maar juist haar vorm van verzet is niet exemplarisch voor vrouwen.
“Mensen blijven vaak steken op Hannie Schaft”, legt Van de Wiel uit. “Als het ging om vrouwen in het verzet, dan kon je niet om haar en de zusjes Oversteegen heen. Daardoor werd er bijna nooit dieper gegraven. Terwijl Hannie het ook nooit in haar eentje had kunnen doen: daar zat een hele organisatie achter.”
Ingekleurde foto Annie Averink
Ingekleurde foto Annie Averink
Van de Wiel noemt bijvoorbeeld Annie Averink, de communistische verzetsvrouw die de groep van Schaft leidde. Veel minder bekend, hoewel ze in 1941 betrokken was geweest bij de Februaristaking, verzetsmensen uit kamp Vught bevrijdde en het contact onderhield met de groep Georgiërs die op Texel in opstand zouden komen.
“Het is een van mijn favoriete verhalen, maar omdat ze communist was heeft ze eigenlijk nooit erkenning gekregen. Ze heeft een lastig leven gehad na de oorlog en leefde van een karig pensioen, terwijl er archiefstukken zijn waar haar handschrift met dat van Hannie op staat. Maar omdat Hannie werd doodgeschoten is zij een icoon geworden.”
Annie Averink, Annick van Hardeveld en ruim honderd anderen kijken straks de bezoekers aan, in oude portretfoto’s die zijn verzameld voor de tentoonstelling. Deels ingekleurd, waardoor voor Van de Wiel de verhalen van de vrouwen nog meer gaan leven.
“Je ziet dat het gewone mensen waren. Ik heb een hekel aan het woord verzetsheld, omdat het woord het beeld van deze mensen vertekent, alsof ze alleen maar held waren en niet gewone mensen met fouten, problemen en angsten. Dit waren gewone mensen die deden wat ze vonden dat ze moesten doen.”
Op Pinterest besteedde de NOS eerder dit jaar al aandacht aan verzetsvrouwen.
Monument voor Joods Werkdorp
Begin oktober werd in de Wieringermeer een gedenkteken onthuld voor een bijzonder project: het Joods Werkdorp dat in de jaren 30 in de polder werd ingericht. De Jodenvervolging maakte een einde aan dat ambitieuze project.
In het werkdorp konden uit Duitsland gevluchte Joodse jongeren vanaf 1934 een 2-jarige opleiding krijgen als bijvoorbeeld boer of timmerman, beroepen die hen zouden helpen een nieuw bestaan op te bouwen in bijvoorbeeld Palestina of Zuid-Amerika. In 1941 maakte de bezetter een einde aan het project: bijna 200 bewoners werden afgevoerd naar de concentratiekampen.
“Vol vertrouwen, vol ambitie, vol verlangen naar de toekomst hebben hier honderden mensen gezeten,” herinnerde burgemeester Rian van Dam bij de onthulling, “voor velen is die droom nooit uitgekomen.”
De deportatie van het kamp
De deportatie van het kamp
Nadat de onthulling van het gedenkteken twee keer was uitgesteld vanwege corona kon nabestaande Irene Sperber het nu openen door de laatste twee steentjes te plaatsen, die van haar ouders. “Het is heel fijn om te zien dat niet alleen mijn ouders, maar ook alle andere voormalige dorpsbewoners niet vergeten zijn”, zei ze bij de ceremonie.
Haar vader Gert Sperber had zijn vrouw Henny na een vlucht uit Duitsland in het werkdorp leren kennen. Hun dochter Irene werd in 1943 in de onderduik geboren. Als baby moest ze gescheiden van haar ouders verstopt worden. De ouders rolden via de onderduik het verzet in, tot ze in juli 1944 door verraad in handen van de nazi’s vielen. Beiden stierven kort voor de bevrijding in Duitse concentratiekampen, beiden 24 jaar oud.
Kort voordat ze de herdenkingsstenen plaatste, zei Irene Sperber in haar toespraak trots te zijn op de ouders die ze nooit heeft gekend. “Zij hebben hun steentje bijgedragen, 75 jaar later mag ik mijn steentje voor hen bijdragen.”
Overleden
Naar nu bekend is geworden is in augustus in Israël Sally Kimmel overleden. Hij was 95 jaar.
Voor de oorlog zat Sally samen met Anne Frank op de kleuterschool en het Joods Lyceum. In haar dagboek schrijft Anne Frank ook over Sal en zijn neef Appy. “Toen ik nog heel klein was, zelfs al op de Kleuterschool, was m'n sympathie gevallen op Sally Kimel. Hij had geen vader meer, die was geloof ik gescheiden en hij woonde met z'n moeder bij haar zuster. Een neefje van Sally was Appy en die twee waren meestal samen en meestal gelijk gekleed. Appy was een knappe, slanke donkere jongen en Sally een kleine, dikke, blonde gezelligaard, met o zo veel humor. Maar ik keek niet naar knapheid, maar hield jaren lang erg veel van Sally. Een tijd waren we veel samen, maar overigens bleef m'n liefde onbeantwoord.”
Sally en Appie
Sally en Appie
Tijdens de oorlog zat Sally Kimmel ondergedoken in het Drentse dorp Nieuwlande, waar honderden onderduikers werden opgevangen. Een paar maanden voor de bevrijding werd Sally opgepakt en naar Westerbork gebracht. Daar is hij bevrijd door de Canadezen.
In 2009 deed Sally Kimmel mee aan de reunie van de klas van Anne Frank.
Verzetsvrouw Gisela Wieberdink-Söhnlein is eveneens overleden, op 16 november op 100-jarige leeftijd.
Als 21-jarige rechtenstudent woonde ze tegenover het kantoor van de Gestapo in Amsterdam. ‘s Nachts hoorde ze de overvalwagens, het geschreeuw en het gehuil. Ook zag ze de Joodse meisjes uit haar studentenvereniging verdwijnen. Ervaringen die diepe indruk maakten op haar. Ze kwam in het verzet terecht: in een half jaar tijd bracht ze tientallen Joodse kinderen van Amsterdam naar Utrecht. Vanaf daar worden ze verder in veiligheid gebracht.
Gisela werd opgepakt en kwam in concentratiekamp Ravensbrück terecht. Net voor het einde van de oorlog kwam zij vrij dankzij bemiddeling van Zweedse graaf Bernadotte. Het Zweedse Rode Kruis haalde Scandinavische gevangenen uit de concentratiekampen en ook een groep Nederlandse vrouwen uit Ravensbrück mocht mee. In Zweden begon het herstel van de zware gevangenschap.
Gisela Wieberdink-Söhnlein
Gisela Wieberdink-Söhnlein
Vrijwilligers gezocht voor project Arbeitseinsatz
Het Nationaal Archief is op zoek naar vrijwilligers die vanuit huis willen helpen een enorm archief over de Arbeitseinsatz te ontsluiten. Het archief heeft de afgelopen tijd gegevens uit kwetsbare documenten gescand over 250.000 Nederlanders die voor de Duitsers moesten werken en vraagt nu hulp om die gegevens handmatig digitaal te verwerken.
“De gedwongen tewerkstelling ging aan vrijwel geen enkel Nederlands gezin voorbij”, schrijft het archief in zijn oproep. 500.000 mannen en vrouwen zijn tijdens de oorlog werkzaam geweest voor de Duitsers, zo'n 27.000 kwamen daarbij om het leven door oorlogsgeweld of ontberingen. Na de bevrijding konden tewerkgestelden op weinig begrip rekenen in een samenleving die meer oog had voor wie verzet had gepleegd tegen de bezetter. Archieven over de tewerkgestelden werden na de oorlog als oud papier verkocht.
Tegenwoordig zijn veel nabestaanden op zoek naar informatie over de dwangarbeiders. Om het Nationaal Archief tijd te besparen en omdat het oorlogspapier kwetsbaar is, werd besloten alle documenten in te scannen en digitaal doorzoekbaar te maken. Dat moet het ook voor onderzoekers makkelijker maken om sneller verbanden te leggen.
Vrijwilligers wordt gevraagd persoonsgegevens uit de documenten in een databank in te voeren, zoals naam, geboortedatum en familie, eventueel aangevuld met overlijdensdatum en -plaats. Het gaat om een archief dat het Rode Kruis aan het einde van de oorlog aanlegde om vermisten op te sporen. De teksten zijn veelal in Duits, aangevuld met Nederlands en Engels.
Wie zich aanmeldt kan zelf bepalen hoeveel tijd er uitgetrokken wordt voor het werk. Helpers wordt wel gevraagd zich aan een geheimhoudingsverklaring te houden, omdat het om privacygevoelig materiaal gaat dat nog niet openbaar is gemaakt.
Overig nieuws
Prinses Beatrix ging afgelopen week langs bij een stichting die zich inzet voor nakomelingen van mensen die tijdens de Tweede Wereldoorlog de zijde van de bezetter kozen. Die organisatie viert dit jaar het 40-jarig bestaan.
Beatrix op bezoek bij Werkgroep Herkenning
Beatrix op bezoek bij Werkgroep Herkenning
De vrijwilligersorganisatie ziet het bezoek als erkenning voor het leed dat ‘foute’ Nederlanders en hun familie trof na na de bevrijding. “Toen ik vlak na de oorlog weer naar school ging zei de juffrouw tegen mij: ‘Zie jij die bank achter in de klas? Ga daar maar zitten’”, herinnert de 83-jarige Jeanne Dielle, dochter van een Landwachter. “En ik zat daar alleen. Geen kind wilde met dat lelijke NSB-kind spelen.”
Naamloos liggen al 80 jaar 101 vermoorde Sovjet-militairen begraven in Leusden. Krijgsgevangenen, door de nazi’s voor propaganda als untermenschen naar Nederland gehaald om het gevaar van het communisme te benadrukken en door de Duitsers verwaarloosd en vermoord toen Nederlanders vooral medelijden toonden. Nu heeft eindelijk een van hen zijn naam terug: Ilsja Machametov.
Ilsja kon worden geïdentificeerd aan de hand van een briefje met zijn naam erop dat in een Russisch archief werd teruggevonden. Een van zijn dochters leeft nog en is bijzonder blij dat er na al die tijd duidelijkheid is wat er met haar vader is gebeurd. Ze was nog altijd op zoek naar hem.
Bij zijn bezoek aan Nederland heeft de Canadese premier Trudeau ook een bezoek gebracht aan de Canadese oorlogsbegraafplaats in Bergen op Zoom. Daar legde hij een krans in aanwezigheid van (de in Canada geboren) prinses Margriet.
De rechtszaak tegen een hoogbejaarde Holocaustverdachte is alsnog van start gegaan nadat de vrouw in eerste instantie op de vlucht was geslagen kort voor het proces begon. De 96-jarige vrouw staat als oud-secretaresse van concentratiekamp Stutthof terecht aan medeplichtigheid aan de moord op 11.000 mensen.
En een speciale commissie moet ervoor zorgen dan Nederlanders zich beter bewust zijn van de geschiedenis van Nederlands-Indië. “De onafhankelijkheid van Indonesië kent de nodige zwarte bladzijden voor Nederland”, zei oud-minister Jet Bussemaker als voorzitter van de nieuwe commissie bij de presentatie. “Die koloniale geschiedenis maakt het lastig om erover te praten.”
Aanbieding
Het boek van ons project 75 Jaar Bevrijding, met een bloemlezing van de meest indrukwekkendste verhalen uit het laatste oorlogsjaar, is voor de feestdagen in prijs verlaagd. Tot 5 december is het te koop voor 7,50 euro, in plaats van de gebruikelijke 25,00 euro.
Tot zover weer onze nieuwsbrief over de Tweede Wereldoorlog. Mocht u zich willen afmelden, dan kan dat in het blok hieronder. Kent u mensen die mogelijk geïnteresseerd zijn in dit onderwerp, stuur de mail vooral door. Aanmelden kan eveneens hieronder. Graag tot de volgende keer!