Bekijk profielpagina

Veteranendag

NOS Tweede Wereldoorlog
Een speciale Veteranendageditie van onze nieuwsbrief dit keer. Omdat er dit jaar een zeldzame vaandelopschrift ceremonie wordt gehouden voor achttien eenheden die in Afghanistan vochten, kijken we terug op een vergeten slag uit de Tweede Wereldoorlog die ook met zo'n eerbetoon werd herdacht. Daarnaast een archeologische opgraving waarin de beroemde ‘Band of Brothers’ centraal staat, en een oproep.
Oorlogsgraven in Mill, 1940 (Nationaal Archief/Collectie Spaarnestad/Jan de Jong)
Oorlogsgraven in Mill, 1940 (Nationaal Archief/Collectie Spaarnestad/Jan de Jong)
Achttien eenheden van de krijgsmacht krijgen vandaag, op Veteranendag, een nieuw vaandelopschrift. Om te herinneren dat die moedig, beleidvol en dapper hebben gediend in Afghanistan mogen ze voortaan bijvoorbeeld Helmand, Uruzgan of Noord-Kandahar op hun vaandel voeren, naast eerdere legendarische strijdtonelen als Waterloo, de Tiendaagse Veldtocht of Korea. Zo'n opschrift is binnen defensie één van de hoogste dapperheidsonderscheidingen.
De NOS zendt Veteranendag 2022 rechtstreeks uit met de vaandelceremonie en het defilé, tussen 13.00 en 14.30 uur op NPO 1. Een samenvatting daarvan is vanaf 18.25 uur te zien op NPO 2.
Op verschillende vaandels komen ook gevechten uit de Tweede Wereldoorlog voor, zoals de verdediging op de Grebbeberg, de strijd om Rotterdam, de inname van Tilburg door de Irenebrigade of de zes commandoacties in bevrijd Nederland, bijvoorbeeld in Arnhem of Vlissingen. Minder bekend is het opschrift op het vaandel van het Korps Veldartillerie: Mill 1940. Die slag uit de eerste uren van de oorlog bleef lang onderbelicht.
Het Brabantse Mill was een van de eerste plekken waar Nederlanders zware gevechten leverden bij de inval op 10 mei 1940. Dat gebeurde na een aanvankelijke misslag van de verdedigers in de Peel-Raamstelling, de eerste verdedigingslinie na de Maas. Omdat de Nederlandse militairen nog niet doorhadden dat de inval was begonnen, lieten ze kort na zonsopkomst een Duitse pantsertrein en troepentransport zonder tegenstand passeren. Honderden militairen konden hen zo in de rug aanvallen toen ze even verderop waren uitgestapt.
De chaos was compleet toen op de terugweg naar Duitsland de pantsertrein op een inderhaast opgeworpen aspergeversperring klapte. “Plotseling een geweldige knal, alles vliegt door elkaar, de trein staat stil”, verhaalde een Duitse inzittende later. De locomotief bleek gelanceerd, wagons kantelden en nu braken er schermutselingen uit op meerdere plekken: terwijl op andere plekken de Duitsers probeerden Nederlandse stellingen in te nemen, werd er over en weer geschoten bij de ontspoorde trein. “Niemand kan de wagons verlaten. Nederlandse scherpschutters schieten onder wagons door zodra iemand van ons zich vertoont.”
De bij Mil verwoeste trein (Foto Martien Hermsen, collectie BHIC)
De bij Mil verwoeste trein (Foto Martien Hermsen, collectie BHIC)
“Op de kazematten stonden Nederlandse militairen op de Duitse vliegtuigen te schieten. Wij zwaaien en die Hollandse militairen zwaaiden terug”, herinnerde de toen 8-jarige Tiny van Kempen zich jaren later. “We begrepen later pas dat ze bedoelden dat we naar binnen moesten, maar wij zwaaiden terug. We beseften niet dat we in een kogelregen stonden.”
De ongeoefende Nederlandse verdedigers (zelfs keukenpersoneel vocht mee) boden verbeten tegenstand tegen een overmacht van tien tegen een. In meerdere kazematten vochten militairen zich dood. Van Kempen: “Sergeant Blokland zat op 9 mei ‘s avonds met mijn vader en moeder nog bij ons te kaarten.”
De haastig samengetrokken linie werkte met verouderd materiaal: zo was er een stelling die slechts over kanonnen uit 1881 beschikte. Deze artillerie moest nog eens een kwartslag worden gedraaid omdat de vijand uit onverwachte richting kwam. Een luitenant beschreef later hoe het eraan toeging bij die onreglementaire opstelling: “Bij ieder schot: 'Bukken!’ tegen de kameraden verderop!”
Met de moed der wanhoop en wat geluk (de Duitsers zagen een kilometerslange bres in de linie over het hoofd) hielden de Nederlanders met wisselend succes een dag lang stand. Aan het eind van de dag volgde echter een Duitse luchtaanval. Stuka’s vielen de resterende weerstandnesten aan en forceerden met toegestroomde versterkingen een doorbraak. “Wij waren tot werkeloosheid gedoemd en wachtten ons lot af”, beschreef een luitenant de naderende inslagen. “Dit bombardement maakte een ontzettende indruk. Dagen later was de indruk op verscheidenen van ons nog niet uitgewist.”
In de nacht van 11 mei kregen de overgebleven troepen bevel zich terug te trekken. De hevige strijd richtte grote schade aan in het dorp: 51 boerderijen, 33 huizen en een fabriek waren verwoest. Dertig Nederlandse militairen en negen burgers bleken omgekomen, de Duitse verliescijfers waren een veelvoud daarvan.
Het duurde nog tot 2002 tot Mill met een opschrift werd geëerd, omdat artilleriekorpsen pas in dat jaar met vaandels gingen werken. Samen met het opschrift ‘Vesting Holland 1940’ voor het Korps Luchtdoelartillerie was de slag daarmee, 62 jaar later, het laatste WO II-strijdtoneel dat zo vereeuwigd werd.
Muziek als daad van verzet
Schächter met zijn koor tijdens een repetitie (Rode Kruis)
Schächter met zijn koor tijdens een repetitie (Rode Kruis)
De Amerikaanse dirigent Murry Sidlin hoorde in de jaren 90 voor het eerst het verhaal van de Joodse dirigent Rafael Schächter, die tijdens de Tweede Wereldoorlog in kamp Theresienstadt met 150 mede-gevangenen het Requiem van Verdi instudeerde en uitvoerde. In totaal zestien keer. Behalve dat de muziek hun kracht en hoop bood, beschouwden ze hun optreden in het kamp ook als daad van verzet tegen de nazi’s. 
“Verdi’s muziek is zeer krachtig en dreigend”, zei een overlevende later. “We zongen voor hen, wat we hun niet konden zeggen.” Met het Libera me (Verlos me) zongen de gevangenen over hun bevrijding en het Dies Irae (Dag van toorn) betekende voor hen het moment waarop de nazi’s voor hun misdaden zouden worden gestraft.
Sidlin kon nauwelijks begrijpen hoe de Joodse gevangenen in staat waren geweest naast de lange dagen van zware dwangarbeid en de onmenselijke leefomstandigheden een dergelijk ingewikkeld muziekstuk te vertolken. Tot drie keer toe had Schächter zijn koor opnieuw moeten samenstellen, omdat een groot deel van de koorleden was gedeporteerd naar de vernietigingskampen. 
Het verhaal inspireerde Sidlin tot het schrijven van het concert-drama Requiem van Theresienstadt, een eerbetoon aan Schächter en zijn koor. Daarin wordt de muziek van Verdi afgewisseld met historische filmbeelden van het kamp, interviews met overlevenden en theatrale monologen.
Sidlins werk is nu voor het eerst opgevoerd in Nederland. Klik hier om de NOS-registratie terug te zien.
Schächter en zijn koor hoopten op 23 juni 1944, tijdens hun laatste uitvoering van het Requiem, dat de aanwezige vertegenwoordigers van het Rode Kruis hun boodschap van verzet zouden begrijpen. Maar het Rode Kruis had niets in de gaten. Het concert paste in de propagandastrategie van de Duitsers, die een deel van het kamp voor de inspectie door het Rode Kruis hadden opgeknapt en de gevangenen lieten figureren in een soort filmdecor. Het leek in niets op de werkelijke omstandigheden in het kamp, waar tienduizenden mensen stierven door ziekte, honger en uitputting.
Schächter en de meeste koorleden werden afgevoerd naar de vernietigingskampen, net als 88.000 andere Joodse gevangenen uit het kamp. Schächter overleefde Auschwitz, maar stierf tijdens een dodenmars.
75 jaar Het Achterhuis
Bladzijden uit het dagboek
Bladzijden uit het dagboek
Vandaag precies 75 jaar geleden verscheen Het Achterhuis. Al vanaf het eerste moment worden lezers getroffen door het “verrassend rijpe dagboek van een jong meisje”, zoals De Tijd het werk van Anne Frank beschreef.
De interesse begon met een beschouwing in mei 1946 van de bekende historicus Jan Romein, die het dagboek had gekregen van Otto Frank om te lezen. Onder de kop Kinderstem schreef hij dat hij het in één avond had uitgelezen, “zóó zuiver, zóó intelligent, en toch zoo menschelijk”. Voor hem was het belangrijker dan alle processtukken van Neurenberg bij elkaar.
Toen Uitgeverij Contact het boek een jaar later uitbracht volgden meer lovende woorden. Algemeen Handelsblad vond het niet alleen “een aanklacht tegen de onmenselijkheid van het nationaal-socialisme”, maar ook “een mogelijkheid tot inzicht in de eenzaamheid van een van kind tot vrouw rijpend onbedorven menselijk wezen”. Dagblad De Locomotief roemde “het wel zeer scherp waarnemend en analytisch vermogen van de jeugdige schrijver” en zei dat ouders wat konden leren van het kinderperspectief: “De critiek van kinderen is streng, juist omdat ze hun ouders nog maar zo kort geleden feilloos waanden.”
Dit jaar verscheen de honderdste druk van het dagboek. De eerste druk was 3036 boeken groot. Vorig jaar werd er in Leiden nog een exemplaar van geveild voor 10.000 euro. Wereldberoemd werd Anne Frank dankzij het toneelstuk The Diary of Anne Frank, waarvan de verfilming in 1959 drie van de acht Oscarnominaties won. In museum Het Achterhuis is ter ere van het jubileum een tentoonstelling te zien over de publicatie van het boek en de totstandkoming van de film.
Sporen van de Band of Brothers
Bij opgravingen in het Britse Aldbourne hebben archeologen sporen teruggevonden van de beroemde 101 Luchtlandingsdivisie, bekend van de miniserie Band of Brothers. Op de plek waar die parachutisten in 1944 gelegerd waren in afwachting van D-day troffen ze onder meer naamplaatjes en een D-day-klikker aan.
Het naamplaatje van 'Dutchy' (Aldbourne Heritage Centre)
Het naamplaatje van 'Dutchy' (Aldbourne Heritage Centre)
Een van de naamplaatjes die werd teruggevonden was van Carl Fenstermaker, bijgenaamd Dutchy (en vloeiend in Duits) vanwege zijn Amish-afkomst. Hij was op D-day een van wegbereiders die nog voor de hoofdmacht aan land moest gaan in Frankrijk. Strijd zag hij die dag echter niet: zijn vliegtuig haalde de kust niet en Fenstermaker kwam in Het Kanaal terecht, waar hij door een Brits schip werd opgepikt.
left
Band_of_Brothers_101st
Pictured during parachute training l-r are Carl Fenstermaker, Rod Strohl, Forrest Guth, and Buck Taylor
3/ https://t.co/7tDVl6JhRA
Fenstermaker zou nog twee keer een herkansing aan de frontlinie krijgen. Zo deed hij mee aan Operatie Market Garden, waar het 101ste een rol speelde in de bevrijding van Eindhoven. Ook vocht hij tijdens het Ardennenoffensief om een onverwacht nazi-offensief af te slaan.
Zijn familie is verheugd dat er bij de opgraving een spoor van hem werd teruggevonden. “We weten maar weinig over zijn diensttijd, hij praatte er niet vaak over”, zegt zijn kleinzoon in een reactie.
Naast de naamplaatjes vonden de archeologen ook een zeldzame klikker die gebruikt werd bij de landingen op D-day. Om zichzelf te identificeren kregen de luchtlandingstroepen ‘krekels’ mee, kinderspeeltjes die een klik-klak geluid maken. Afspraak was om bij nadering van een onbekende één klik te geven, wat moest worden beantwoord met twee. Duizenden werden ervan geproduceerd, maar omdat de Duitsers het geheim snel zouden ontdekken, luidde het bevel het apparaat maar één dag te gebruiken. Veel militairen gooiden hun exemplaar daarna weg, vandaar dat originelen uiterst schaars zijn.
De 'krekel' (Harvey Mills)
De 'krekel' (Harvey Mills)
De klikker die in Aldbourne werd gemaakt was volgens experts helemaal bijzonder omdat het er eentje was van gerecycled materiaal. Vanwege metaalschaarste in de oorlog was deze gemaakt van conservenblikken uit een nabijgelegen Cadbury-fabriek.
De opgraving in Aldbourne is opgenomen door geschiedeniszender History Hit. De uitzending daarover is op YouTube terug te vinden.
Digging Band of Brothers
Digging Band of Brothers
Oproep over Bijzondere Rechtspleging
Eerste zitting van het Tribunaal Bijzondere Rechtspleging te Den Bosch, juli 1945
Eerste zitting van het Tribunaal Bijzondere Rechtspleging te Den Bosch, juli 1945
In januari 2025 wordt het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging (CABR) openbaar. In het archief zitten dossiers van ruim 300.000 mensen die na de Tweede Wereldoorlog zijn onderzocht omdat ze werden verdacht van samenwerking met de Duitse bezetter, verraad, het in dienst treden bij het Duitse leger of lidmaatschap van de NSB.
Het duurt nog even, maar we gaan over dit bijzondere archief een programma maken. Daarom zijn we op zoek naar mensen die betrokken zijn geweest bij de Bijzondere Rechtspleging (1945 – 1952), de rechtszaken waarbij mensen terecht stonden die ‘fout’ waren geweest tijdens de Tweede Wereldoorlog. Kent u een rechter, een griffier, een advocaat of een officier van justitie? Kent u de verhalen van een familielid die er werkte? Graag zou ik met u in contact komen, voor in eerste instantie een achtergrondgesprek. U kunt mij bereiken op dit mailadres: Marieke.de.vries@nos.nl
Koerierster Jannie Koekoek (99) overleden
Op 99-jarige leeftijd is Jannie Koekoek uit Drenthe overleden. Vlak voor haar dood heeft ze nog kwiek en met veel plezier meegewerkt aan de documentaire Nieuwlande: Onverzettelijk Onderduikdorp.
Ze vertelde daarin over het koerierswerk dat ze deed. Hoe ze op haar fiets langs de boerderijen ging. Bang was ze niet. Haar ouders hadden een boerderij in de buurt van Nieuwlande en hadden regelmatig Joodse onderduikers. “Zwijgen was het allerbelangrijkste in de oorlog’’, zei ze. "Je moest zwijgen.’’ Haar verhaal heeft velen geraakt.
Nieuwlande - Onverzettelijk Onderduikdorp
Nieuwlande - Onverzettelijk Onderduikdorp
Jannie Koekoek heeft de documentaire nog gezien. Ze vond het mooi. En ze heeft – bescheiden als ze was - genoten van de vele reacties die ze kreeg.
Wij zijn heel blij dat ze haar verhaal nog heeft kunnen vertellen. Het is het verhaal van gewone mensen die met gevaar voor eigen leven anderen hielpen.
Podcast 'Onbekende Kinderen' geëerd
Marieke de Vries en Marjolein Bax met hun oorkonde (foto Wendy van Bree)
Marieke de Vries en Marjolein Bax met hun oorkonde (foto Wendy van Bree)
Het bleef bij een nominatie voor de Zilveren Reissmicrofoon, maar het was voor collega’s Marjolein Bax en Marieke de Vries een eer om die in ontvangst te nemen.
In hun dankwoord bedankten ze vooral Lous, Marita, Louk en Gershon, vier van de ‘Onbekende Kinderen’ waar ze mee spraken voor de genomineerde podcast. Zij vertelden veel over de Holocaust. Niet omdat ze er graag aan terugdenken, maar omdat ze er alles aan willen doen om te voorkomen dat zoiets nog een keer gebeurt. Zodat we in Nederland niet op een dag dezelfde fout als toen maken en onze eigen buren, vrienden of collega’s verraden, opsluiten in een gevangenis, of zelfs vermoorden. Wij zijn ontzettend dankbaar dat deze vier (niet langer) Onbekende Kinderen hun verhaal met ons wilden delen.
Overig nieuws
Geertruida Fransman en Eduard Braunberger omcirkeld
Geertruida Fransman en Eduard Braunberger omcirkeld
Opnieuw zijn er mensen herkend op de beroemde Westerborkfilm. Op de in 1944 gedraaide film komen ook diamantair Elias Spitz en het echtpaar Eduard Braunberger en Geertruida Fransman in beeld. Zoals u eerder in een eerdere nieuwsbrief kon lezen wisten onderzoekers Koert Broersma en Gerard Rossing na grondig onderzoek al dertien personen in het filmmateriaal te identificeren; de aandacht die er voor die ontdekking was leidde tot nieuwe aanknopingspunten.
Van de drie nieuwe personen overleefde alleen Fransman de oorlog. Haar echtgenoot stierf een half jaar na de opnames in Auschwitz op 35-jarige leeftijd, de 70-jarige Spits overleed in januari 1945 in Bergen-Belsen.
De laatste overlevende van het 320 Dutch Squadron van de Britse Royal Air Force is weer Nederlander. De 102-jarige André Hissink gaf zijn nationaliteit op toen hij na de oorlog emigreerde, maar zijn grote wens was die terug te krijgen. In zijn Canadese woonplaats Perth heeft hij nu een bewijs van Nederlanderschap gekregen van de ambassadeur.
Voor het eerst in twee jaar konden er weer veteranen aanwezig zijn bij de herdenkingen van D-day, op 6 juni. Onder anderen de 95-jarige Mary Scott reisde af, ze werkte destijds bij de militaire communicatie in Engeland. “Het was oorlog in mijn oren”, omschrijft ze haar belevenissen die dag. 
En de 99-jarige Amerikaanse veteraan Harold Billow is overleden, de laatste overlevende van het bloedbad bij Malmedy dat de SS tijdens het Ardennenoffensief aanrichtte. Daarbij werden 84 Amerikaanse krijgsgevangenen doodgeschoten, Billow overleefde door zich dood te houden.
Tot zover weer onze nieuwsbrief! We hopen dat er veel respons komt op onze oproep, het zou mooi zijn als na al die jaren nog mensen kunnen vinden die direct betrokken waren bij de naoorlogse processen. We houden u erover op de hoogte in volgende brieven. Graag tot de volgende keer!