Bekijk profielpagina

Standbeeld voor 'generaal van het verzet' Van Tongeren

NOS Tweede Wereldoorlog
Welkom bij de zestigste editie van onze nieuwsbrief. Omdat er veel nieuwe abonnees bij zijn gekomen kort even een uitleg: toen de NOS ter ere van 75 Jaar Bevrijding dagelijks het nieuws uit het laatste oorlogsjaar bijhield, werden deze mails wekelijks verzonden met de beste artikelen van die week. Inmiddels houden we abonnees op onregelmatige basis op de hoogte van bijzondere NOS-projecten over de Tweede Wereldoorlog, aangevuld met nieuws, achtergrondinformatie en tips. In deze editie aandacht voor een standbeeld van Jacoba van Tongeren, een update over het Namenmonument in Amsterdam en een ambitieuze nieuwe website over Anne Frank, die Nederlanders voorlopig niet te zien krijgen.
Standbeeld voor Jacoba van Tongeren
Jacoba van Tongeren
Jacoba van Tongeren
In de Amsterdamse wijk de Baarsjes wordt morgen een standbeeld onthuld van verzetsleider Jacoba van Tongeren, van wie het verhaal tot enkele jaren geleden nog vrijwel onbekend was. Bij de onthulling zijn zo'n 200 nazaten van haar Groep 2000 uitgenodigd.
Van Tongeren richtte aan het begin van de bezetting een verzetsgroep op die schuiladressen, voedselbonnen, persoonsbewijzen en medische hulp voor onderduikers regelde. De ongeveer 150 leden van de groep kenden elkaar alleen bij een nummer, de organisatie was vernoemd naar het codenummer van Van Tongeren. Hoewel ze als ‘Bonnenkoningin’ zo’n 4500 onderduikers hielp, werd het verhaal van Van Tongeren na de oorlog grotendeels vergeten. Dat kwam deels door de geheimhouding binnen het verzet, maar ook door haar eigen bescheidenheid, haar positie als vrouw en het feit dat de groep niet zoals andere verzetsgroepen onder haar naam bekend was geraakt. Pas toen haar neef in 2014 een boek uitgaf gebaseerd op haar memoires werd echt duidelijk wat ze had betekend voor het verzet. Eerder dit jaar maakte de NOS nog de documentaire Jacoba van Tongeren, generaal van het verzet over haar werk.
Het standbeeld dat Fabio Pravisani van haar maakte, dat straks schuin tegenover haar voormalige huis aan de Antillenstraat 45-1 staat, toont volgens de kunstenaar “een sterke vrouw, getekend door wat ze heeft meegemaakt, maar desondanks fier en trots”. In haar hand heeft ze de codesleutel waarmee ze tientallen verzetsleden en onderduikers veilig door de oorlog loodste.
Namenmonument druk bezocht
De steentjes stapelen zich al op bij het drie weken geleden geopende Holocaust Namenmonument. Bezoekers kunnen er een achterlaten bij de naam van een vermoord persoon, een Joodse traditie om aan te geven dat iemand een graf heeft bezocht. “Ik sprak een ouder echtpaar dat zei dat zij twee handen vol nodig hadden. Dan besef je meteen wat er bij sommige mensen gebeurd is”, zegt woordvoerder Fedde Schouten van het monument.
Volgens Schouten overtreft de belangstelling voor het monument de verwachtingen. “Er wordt gesproken over 1000 tot 1500 bezoekers per week. Dat is een schatting, want er is geen kaartje ofzo nodig om het monument te bezoeken. Maar zelfs in de regen zie je nog mensen het monument bezoeken.”
“We krijgen ook ontzettend veel reacties binnen via de mail, appjes en Facebook, van over de hele wereld. Mensen die ongelofelijk dankbaar zijn, ontroerd dat er eindelijk fysiek een plek is waar hun opa, oma of tante aanwezig is. Het geeft het gevoel dat ze zijn teruggekomen, met het monument als een soort laatste rustplaats. Dat effect is nog groter dan we hadden verwacht. Ik zag een bericht van een meneer uit Toronto die bezig was zijn laatste reis te plannen en met zijn kinderen naar Amsterdam wil komen om het monument te bezoeken.”
Bij de steen van Anne Frank hopen de kiezels zich het snelst op. Al moeten sommige bezoekers even zoeken: de dagboekschrijfster staat onder haar naam uit het bevolkingsregister op het monument, Annelies Frank. “We hebben een praktisch besluit genomen om bij iedereen daarvan uit te gaan, omdat je anders in een discussie kunt belanden over hoe iemand werd genoemd. Dat zou je dan voor iedereen moeten uitzoeken, en het valt niet altijd meer te achterhalen.”
Schouten vindt het geen probleem als bezoekers soms even moeten zoeken naar een naam. Juist op die manier dringt de aangrijpende hoeveelheid slachtoffers beter binnen. “Een getal blijft vaak abstract. 102.000 slachtoffers is twee keer een volle Johan Cruijff Arena, maar ook dat is nog moeilijk in te beelden. Als je dan zo zoekt naar een naam en je al die andere namen ziet, al die leeftijden - 51 jaar, 90 jaar, 3 maanden - dan besef je door het zoeken in de massa opeens hoeveel het was.”
U kunt het Holocaust Namenmonument van dichtbij bekijken in een bijzondere online productie van de NOS. U kunt daarin in 360 graden ronddwalen in een groot deel van het labyrint van bakstenen muren, waarop de lange rijen met namen van slachtoffers te lezen zijn. Achter elke naam gaat een levensverhaal schuil en een tragisch einde. Twintig van deze persoonlijke en aangrijpende verhalen zijn in de special uitgelicht in tekst en beeld.
Anne Frank integraal online, maar niet in Nederland
Een ruzie over auteursrechten verhindert dat Nederlanders kennis kunnen nemen van een ambitieuze website over alle teksten van Anne Frank. Op deze nieuwe, wetenschappelijk verantwoorde site worden voor het eerst al haar manuscripten getoond, uitgelegd en de onderlinge samenhang inzichtelijk gemaakt. Zo valt woord voor woord te ontleden hoe Anne Frank haar dagboekbrieven omvormde tot de autobiografische roman die Het Achterhuis moest worden. Bezoekers kunnen zo niet alleen “over Anne’s schouder meekijken” hoe haar teksten ontstonden, maar ook virtueel ronddwalen door het Achterhuis, biografieën lezen van alle beschreven personen en genoemde plekken in Amsterdam opzoeken.
Anne Frank Manuscripten
Anne Frank Manuscripten
De website is te bezoeken in de zestig landen waar het auteursrecht op de teksten is vervallen, zoals België, Duitsland en de Nederlandse Antillen. Vanwege een vonnis van de Amsterdamse rechter is dat niet mogelijk in Nederland. Hoewel de Nederlandse Anne Frank Stichting ervan uitging dat het auteursrecht op alle teksten in 2016 zou vervallen (zoals gebruikelijk 70 jaar na de dood van de auteur), betoogde het Anne Frank Fonds uit Bazel (dat de rechten van Otto Frank erfde) dat teksten die pas in 1986 voor het eerst werden gepubliceerd nog 50 jaar langer niet in het publieke domein zouden komen, 2037 dus pas.
Daarmee is het dus verboden de website met alle teksten voor Nederland te ontsluiten. “Het spijt ons…”, krijgt de Nederlandse bezoeker te zien. “Deze website is vanuit uw land niet toegankelijk.”
Oorlogsgravenstichting herdenkt 52 verjaardagen
Ter ere van het 75-jarig bestaan van de Oorlogsgravenstichting wordt er een jaar lang 52 keer stilgestaan bij de verjaardag van iemand die in de oorlog omkwam. Afgelopen week begon dat met de Leidse huisarts Hans Flu, die in 1944 werd doodgeschoten als represaille voor een aanslag waar hij niks mee te maken had. Op zijn verjaardag 6 oktober werd een bordje met uitleg bij zijn graf geplaatst en kwam een video met zijn verhaal online. Wekelijks zullen zo nog 51 anderen worden uitgelicht.
Lang zouden ze leven - Hans Flu - Represaille
Lang zouden ze leven - Hans Flu - Represaille
In een gesprek ter ere van het jubileum zei directeur Theo Vleugels dat er bij het herdenken wat hem betreft ook meer aandacht moet komen voor de schaduwkanten van de Nederlandse geschiedenis, zoals mensen die wegkeken of verraad pleegden. Anders wordt er volgens hem slechts een half verhaal verteld. “We moeten durven kijken naar de zwartere kanten van het Nederlandse optreden. Als je dat verbreedt naar nieuwe conflicten, denk aan Nederlands-Indië, dan is daar meer over te zeggen dan alleen de slachtofferkant.”
Overig nieuws
De rechtszaak tegen een 96-jarige vrouw die wordt vervolgd omdat ze als tiener in een Duits concentratiekamp werkte kende afgelopen week een bizar begin: op de eerste zitting bleek de vrouw gevlucht. Irmgard Furchner nam van haar ouderentehuis een taxi naar een metrostation in Hamburg en was vervolgens enkele uren zoek. Agenten troffen de vrouw later aan op straat. Het begin van het proces is daarom enkele dagen uitgesteld. Een rechtszaak tegen een 100-jarige oud-SS'er ging wel zoals gepland van start.
“De laatste nazi van Canada” is overleden, de 97-jarige Helmut Oberlander. Hij had bij zijn komst naar Canada verzwegen dat hij in de oorlog onderdeel had uitgemaakt van een Einsatzkommando, dat in Oost-Europa tienduizenden Joden, communisten, partizanen, intellectuelen en zigeuners vermoordde. Op het moment van zijn dood was Canada bezig met een laatste poging hem het land uit te zetten.
Het voormalige vernietigingskamp Auschwitz is op zoek naar de persoon die er antisemitische leuzen op barakken heeft gespoten. Het museum noemt het “een schandelijke aanval op het symbool van een van de grootste tragedies in de geschiedenis van de mens”.
In Amsterdam bleken stratenmakers weinig zorgvuldig te zijn omgesprongen met struikelstenen: de miniatuurgedenktekens werden door een voorbijganger op een berg verwijderde stenen gevonden. De gemeente Amsterdam onderzoekt wat er fout is gegaan, zegt een woordvoerder.
Bij Kamp Vught zijn twee treinwagons aangekomen van het type dat in de oorlog voor deportaties werd gebruikt. “Je kunt hier naast zo'n wagon staan om de dimensies te ervaren. En dan moet je weten dat er tachtig mensen in werden gestopt”, zegt directeur Jeroen van den Eijnde over de grote indruk die de treinstellen op hem maakten. “Drie dagen nadat ze in Vught op de trein stapten, stonden de Joden in de gaskamer.”
Afgelopen week had in Rotterdam moeten worden herdacht dat de eerste Molukkers 70 jaar geleden naar ons land kwamen, maar door “ernstige bedreigingen” is dat enkele maanden uitgesteld. Daardoor gaat ‘een groot gebaar’ dat premier Rutte volgens de organisatie wilde maken vooralsnog ook niet door. Enkele jaren na het einde van de Tweede Wereldoorlog en het uitroepen van een onafhankelijk Indonesië kregen Molukse KNIL-militairen het bevel met hun familie naar Nederland te komen. Wat bedoeld was als een kort verblijf, ontwikkelde zich tot een al decennialang voortslepend vraagstuk. Centraal in de onderlinge ruzie staat de vraag of tijdens de herdenking alleen om de komst naar Nederland moet gaan, of over de hele koloniale geschiedenis van het eiland.
Tot zover weer onze nieuwsbrief over de Tweede Wereldoorlog. Mocht u zich willen afmelden, dan kan dat in het blok hieronder. Kent u mensen die mogelijk geïnteresseerd zijn in dit onderwerp, stuur de mail vooral door. Aanmelden kan eveneens hieronder. Graag tot de volgende keer!