Bekijk profielpagina

'Nagasaki is weg'

NOS Tweede Wereldoorlog
Drie dagen na de atoombom op Hiroshima wordt de havenstad Nagasaki van de kaart geveegd. Nederlandse krijgsgevangenen zijn getuige van de apocalyps. Daarnaast het drama van de USS Indianapolis en het dodelijke verhaal over de Demon Core.
Een dubbele klap voor Japan deze week. De aanvallen op Hiroshima en drie dagen later Nagasaki worden altijd genoemd als het begin van het einde van de strijd, maar ook het feit dat Rusland nu de aanval opent komt verpletterend aan in Tokio: het land is nu helemaal omsingeld door de Amerikanen in het oosten en zuiden, de Britten in het westen en de Russen in het noorden.
Het zijn geopolitieke ontwikkelingen waar de slachtoffers in Nagasaki geen weet van hebben. Zij proberen simpelweg te overleven. Ook Nederlandse krijgsgevangenen die de aanval op de stad overleefden sluiten zich aan bij de drommen mensen die wegtrekken uit het inferno. “De hele stad is weg!”
Veel aandacht voor de Nederlandse overlevenden van Nagasaki zou er niet zijn. René Schäfer zou later zelfs spreken van “de vergeten atoombom”, omdat alle aandacht naar Hiroshima uitgaat. Nadat ze enkele dagen later werden bevrijd en waren aangesterkt, moesten veel voormalige krijgsgevangenen onmiddellijk weer dienen in Nederlands-Indië, waar inmiddels de onafhankelijkheidsstrijd was losgebarsten. Terug in Nederland was er weinig interesse in hun overlevingsverhaal. Pas in de jaren 70 zouden ook zij worden erkend als “hibakusha” (“slachtoffers van de explosie”).
Over de noodzaak voor de atoombom waren de overlevenden het onderling niet eens. Dick Jansen was ervan overtuigd dat de bom zijn leven had gered, omdat hij het jappenkamp niet zou hebben overleefd. René Schäfer sprak van massamoord. “Zijn die 60.000 doden mijn vrijheid waard geweest?” 
De wereld wachtte nu gespannen af of Japan zich onvoorwaardelijk zou overgeven. Als dat niet zo zou zijn, dan kon het Amerikaanse leger nog snel een derde atoombom in stelling brengen. Als doelwit werd Tokio genoemd. Het bleek niet nodig.
Wel zou deze derde atoomlading nog slachtoffers maken, toen het gebruikt werd bij experimenten voor het Manhattan Project, het Amerikaanse atoomprogramma. Door menselijke fouten werden tot twee keer toe wetenschappers aan een dodelijke hoeveelheid straling blootgesteld. De kernlading kreeg daarom de bijnaam Demon Core.
Reconstructie van het ongeluk met de Demon Core
Reconstructie van het ongeluk met de Demon Core
In Nederland blijken vrouwenhanden onmisbaar bij de wederopbouw. Vanuit het hele land stromen vrijwilligers naar de getroffen regio’s om de oorlogsschade te herstellen. Reizen is daarbij soms behelpen, omdat er slechte verbindingen zijn en nog weinig brandstof. Liften neemt daarom een flinke vlucht: zelfs prinses Juliana pikt soms een reiziger op.
Ook op Rottum, het kleinste bewoonde Waddeneiland, is men bezig de schade op te ruimen die de oorlog heeft aangericht: hier waren al sinds de eerste dag van de oorlog Duitse bezetters aanwezig en ze hebben veel sporen achtergelaten, ontdekt strandvoogd Jan Toxopeus.
In ons verhaal maakten we dankbaar gebruik van het indrukwekkende archief van Ties Groenewold, uitbater van het oorlogsmuseum in Middelstum. Hij werkt aan een boek over het eiland tijdens de oorlog. Ook waren we blij met de hulp van Wiepke Toxopeus, die als dochter van de laatste strandvoogd lezingen geeft.
In Den Helder vreest men dat alle herstelwerkzaamheden voor niks zullen zijn: er wordt serieus rekening mee gehouden dat de marinehaven niet zal terugkeren naar de gehavende stad.
De citaten van huisarts Vroom in dit verhaal komen uit het proefschrift dat hij in 1942 schreef op basis van zijn ervaringen in Den Helder. In Schrik, angst en vrees onderzocht hij hoe hijzelf en zijn stadsgenoten leden onder de langdurige blootstelling aan het gevaar van bombardementen. Zo ontdekte hij bij zichzelf dat hij vergeetachtiger werd door de stress en ervaarde hij tijdens bombardementen “een neiging om zich te ontdoen van alles wat anders van waarde werd geacht. Men laat met een zeker gevoel van welbehagen huis en goed in de steek”.
Vroom promoveerde op zijn werk, maar het proefschrift werd onmiddellijk door de Duitsers in beslag genomen. Pas na de oorlog kon hij zijn bevindingen wereldkundig maken.
Omdat de strijd gestreden is, worden ook de Binnenlandse Strijdkrachten ontbonden, een gevechtsgroep die toch eigenlijk nooit zijn ambitieuze inzet waar kon maken en soms zelfs verviel in goedbedoeld ambitieus gestuntel. Daarvan uiteraard nog niks op de tentoonstelling die aan de BS gewijd wordt.
De expositie geeft al aan dat Nederland begonnen is de beeldvorming over de oorlog vorm te geven. Monumenten worden opgericht en 5 mei wordt uitgeroepen tot feestdag. Een belangrijke rol is weggelegd voor het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie, tegenwoordig het NIOD. Die instelling is al druk bezig een archief over de oorlog aan te leggen, met als doel de definitieve geschiedenis van het conflict vast te leggen.
Het RIOD ging ervan uit daar tot 1960 mee bezig te zijn, maar in 1969 verscheen pas het eerste deel van Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog van Loe de Jong. De fascinerend moeizame totstandkoming van dat werk en de verdere ontwikkeling van het NIOD tot hét instituut voor oorlogs-, holocaust- en genocidestudies wordt beschreven in het recent verschenen boek Oorlog in onderzoek.
Oorlogsberichten
Andere berichten deze week:
Bert Poels plaatst de krans die geallieerde vliegtuigen afwierpen op het graf van zijn vader
Bert Poels plaatst de krans die geallieerde vliegtuigen afwierpen op het graf van zijn vader
Niet gebruikt op de site
In het verhaal over de atoombommen op Japan is het lot van de USS Indianapolis een wrange voetnoot: het schip dat de atoombom naar Azië bracht onderging direct daarna de grootste scheepsramp die de Amerikaanse marine ooit had meegemaakt.
De Indianapolis was weer onderweg naar huis toen het geraakt werd door torpedo’s van een Japanse onderzeeër. 300 man kwamen meteen om, maar zo'n 900 wisten de explosies te overleven. Door de geheimhouding rond de missie, miscommunicatie en misverstanden besefte echter niemand aan land dat de ‘Indy’ nooit op zijn bestemming was aangekomen.
Pas drie dagen later werden de drenkelingen in zee gespot. Veel overlevenden waren toen al omgekomen, door verdrinking, tekorten aan drinkwater of wanhopige zelfmoord. Ook waren tientallen slachtoffer geworden van de haaien die zich in de schemering op hun prooi stortten. Van de 1195 opvarenden konden uiteindelijk maar 316 worden gered.
De verpletterende ramp werd dagenlang stilgehouden door de Amerikaanse censuur. Pas op de dag van de eerste atoomaanval verschenen er kleine berichtjes in de pers. Wel had een landgenoot een boodschap geschreven op Little Boy, de atoombom voor Hiroshima: “This one is for the Boys of the Indianapolis”.
75 jaar later: WO II en bevrijdingsnieuws uit 2020
Vandaag wordt in Den Haag bij het Indiëmonument de capitulatie van Japan herdacht. Het gedenkteken werd een dag voor de ceremonie nog besmeurd met verf. Eerder al riepen prominenten met een Indisch verleden op dat er bij de herdenking meer aandacht moet komen voor de inheemse kant van het verhaal. Zoals het verhaal van Tirto Pawiro, die aan de vergeten dodenlijn van Pakan Baroe werkte.
Ook Nagasaki werd herdacht afgelopen week. Het was de bedoeling daarbij ook een monument voor de Nederlanders daar te onthullen, maar dat moet door corona worden uitgesteld.
Officieel heeft het niks met de Tweede Wereldoorlog te maken, maar omdat veel mensen toch een Hitlergroet zien in een beeld bij het Olympisch Stadion, gaat het weg.
Vooruitblik
Volgende week culmineert het machtsvacuüm dat Japan achterlaat in de onafhankelijkheid van Indonesië, lopen festiviteiten in Rotterdam uit op een vuurwerkramp en komt de bijzondere Joodse Brigade van het Britse leger naar ons land.
Tot zover de nieuwsbrief van deze week. Stuur hem vooral door. Op- en aanmerkingen zijn altijd van harte welkom. Complimenten en tips worden in dank aanvaard, op vragen zullen we zo veel mogelijk proberen te antwoorden.
The English edition of our newsletter can be found here.
Tot volgende week en blijf ons ondertussen volgen op nos.nl/75jaarbevrijding en ons Instagram-account 75 jaar bevrijding.