Kunstenaar als soldaat

#46・
37K

abonnees

62

edities

Meld je aan voor mijn nieuwsbrief

By subscribing, you agree with Revue’s Terms of Service and Privacy Policy and understand that NOS Tweede Wereldoorlog will receive your email address.

NOS Tweede Wereldoorlog
Opvallend veel kunstverhalen deze week in onze 48ste nieuwsbrief. Ook kijken we iets verder terug, naar het onvoorstelbare overlevingsverhaal van drie zeelieden die 83 dagen op een vlot dobberden. En hebben we nieuws: er komt een boek met onze mooiste artikelen.
A German flare goes up - Alex Colville
A German flare goes up - Alex Colville
Niet eerder werd een conflict zo alomvattend met moderne media vastgelegd als de Tweede Wereldoorlog. Filmcamera’s legden de massabijeenkomsten van de nazi’s vast, radioreportages brachten de Blitz-aanvallen op Londen dichterbij, zelfs in Auschwitz werden heimelijk foto’s gemaakt om de misdaden vast te leggen.
Toch zetten landen ook systematisch schilders in om de strijd vast te leggen. ‘War artists’ als de Canadees Alex Colville wisten iets vast te leggen dat film nauwelijks kon vatten: de spanning voor de strijd, vastberaden kameraadschap, verstilde verwoesting. Nederland maakte kort na de oorlog kennis met het werk van Colville en zijn collega’s, in een tentoonstelling in het Stedelijke Museum Amsterdam. Documentaire werken, waar toch ook een diepere laag over oorlogvoering in doorschijnt.
Messerschmitt 109 in the snow, Holland - Alex Colville
Messerschmitt 109 in the snow, Holland - Alex Colville
Colville zou uitgroeien tot een gevierd kunstenaar in Canada. Critici die zijn werk ‘afstandelijk’ noemen, legden vaak een verband met de gruwelijkheden die hij in de oorlog gezien had, zoals het massagraf in Bergen-Belsen dat hij vereeuwigde (te zien in ons artikel). “Colville de kunstenaar is Colville de soldaat”, luidde een commentaar ooit. “Zijn werk bleef gaan over wat menselijkheid is, wat onze plek in deze wereld is. Vragen die hij zich afvroeg toen hij de lichamen in die kuil vastlegde.”
Alex Colville aan het werk in Duitsland
Alex Colville aan het werk in Duitsland
Ook Han van Meegeren bracht de oorlog schilderend door. Maar hij gebruikte zijn werk vooral om op te lichten, bleek na de bevrijding. Omdat de straf op oplichting minder zwaar was dan die voor collaboratie, biechtte hij op dat een Vermeer die hij aan de nazi’s had verkocht zijn eigen werk was. De kunstwereld was geschokt. Velen wilden hem pas geloven toen hij voor de rechter een nieuwe Vermeer produceerde. Hij kreeg uiteindelijk een jaar voor oplichting, maar overleed op 58-jarige leeftijd voordat hij de cel in ging.
Van Meegeren werkt aan zijn nieuwe 'Vermeer'
Van Meegeren werkt aan zijn nieuwe 'Vermeer'
Cultuur met een kleine c komt aan bod in het boekje dat de VS uitbrengt in ons land, met de belangrijkste films, ontwikkelingen en roddels van de afgelopen jaren uit Hollywood.
Een van de films waar reikhalzend naar werd uitgekeken was Gone with the Wind. Van het oorlogsepos zouden in 1940 zelfs al kopieën in Nederland zijn geweest toen de Duitsers binnenvielen, waarna de vertoning ervan niet door kon gaan. Overigens was na de oorlog niet iedereen blij met de rolprent: thema’s als Amerikaanse slavernij en onomwonden kapitalisme lagen gevoelig. Uiteindelijk ging de film pas in 1955 hier in première, een anderhalf decennium na Amerika.
In Potsdam geen tijd voor cultuur, daar praten Stalin, Churchill en Truman over de toekomst van Duitsland. Het doet nog altijd wat onwennig aan om Truman bij de Grote Drie te zien, in plaats van de recentelijk overleden Roosevelt. Nog voor de conferentie afgelopen was zou ook Churchill moeten vertrekken, omdat het Britse volk Clement Attlee zou kiezen.
De beslissingen die hier gemaakt worden, bepalen ook het lot van de miljoenen geallieerde militairen die zitten te wachten tot ze terug naar huis kunnen. Het werk zit er voor de Irenebrigade al wel op; dit legeronderdeel wordt ontbonden.
Ook het pleegkind uit Delft dat we de afgelopen maanden enkele malen hebben gevolgd, Aadje, is weer thuis. Hij is aangesterkt, spreekt een woordje Fries en mist de pleegouders en vriendjes uit Noordbergum. Dat is wederzijds: “Aadje heeft hier een ledige plaats achtergelaten.”
Voor veertig gezinnen uit Rotterdam begint de reis pas. Ze kregen van de gemeente het stempel asociaal en moeten naar heropvoedingskampen in Drenthe. Ook (vermeende) NSB'ers in Suriname zijn nog niet vrij: het zou nog een jaar duren voordat zij worden vrijgelaten.
Pas in juli 1946 werd het kamp op Jodensavanne gesloten, de vermeende NSB'ers werden teruggestuurd naar Nederland. Enkelen klaagden de Nederlandse Staat aan omdat ze jarenlang zonder bewijs of vorm van proces hadden vastgezeten. Ze eisten een schadevergoeding, die zij niet kregen.
De man die betrokken was bij de dood van enkele gevangenen, Jan Meyer, werd teruggestuurd naar Nederlands-Indië en bevorderd. Hij zou tijdens de oorlog daar worden onderscheiden met de Willemsorde. Hij emigreerde naar de VS en nam de Amerikaanse nationaliteit aan. Over de dood van de twee gevangenen heeft hij nooit een verklaring afgelegd. De nabestaanden ontvingen een geldbedrag.
Oorlogsberichten
Andere berichten deze week:
De drie geredde mannen
De drie geredde mannen
BOEK!
Al vanaf de eerste nieuwsbrief vragen abonnees ons of de verhalen die we dagelijks op de site publiceren ook gebundeld kunnen worden. Dat gaat gebeuren! In oktober, als het hele project is afgerond, worden de beste verhalen gepubliceerd in het boek 75 jaar bevrijding.
Als lezer van de nieuwsbrief kunt u zich nu alvast inschrijven voor een exemplaar met korting! U kunt terecht bij uw eigen boekhandel, of online via deze link.
Niet gebruikt op de site
In 1990 informeerde de Canadese oud-officier Bligh bij De Nederlandsche Bank hoe het afgelopen was met de schat van Almelo. Bligh had in april 1945 de voorwerpen overgedragen aan de dependance van De Nederlandsche Bank in Almelo.
Omdat de bank er geen antwoord op wist, werd in 1998 oud-politiecommissaris Nordholt gevraagd onderzoek te doen. Hij kwam tot de conclusie dat de schat al snel in twee delen was opgesplitst. De religieuze gebruiksvoorwerpen, die uit de synagoge van Arnhem afkomstig waren, zijn door bemiddeling van De Nederlandsche Bank via de formele weg van het rechtsherstel aan de rechtmatige eigenaar geretourneerd. In oktober 1945 nam de Nederlandsch-Israëlitische Gemeente van Arnhem de objecten in ontvangst. De overige voorwerpen zijn overgedragen aan de Gemeentepolitie Arnhem. Deze heeft de goederen via door haar georganiseerde kijkdagen aan de rechtmatige eigenaren proberen terug te geven.
Vooruitblik
Volgende week krijgt Otto Frank het dagboek van zijn dochter in handen, omdat duidelijk is dat ze niet terug zal keren. Daarnaast een bijzondere rondreis van padvinders door ons land en de eerste speelfilm over Market Garden.
Tot zover de nieuwsbrief van deze week. Stuur hem vooral door. Op- en aanmerkingen zijn altijd van harte welkom. Complimenten en tips worden in dank aanvaard, op vragen zullen we zo veel mogelijk proberen te antwoorden.
The English edition of our newsletter can be found here.
Tot volgende week en blijf ons ondertussen volgen op nos.nl/75jaarbevrijding en ons Instagram-account 75 jaar bevrijding.