Bekijk profielpagina

Joodse verraadster, Joodse redders

NOS Tweede Wereldoorlog
Het complexe verhaal van Ans van Dijk toont hoe moeilijk het kan zijn achteraf een moreel oordeel te vellen over gedrag in de oorlog. Een Joodse vrouw die gedwongen werd lotgenoten te verraden, maar daar zo actief in meeging dat ze na de oorlog de doodstraf kreeg. Verder in deze 43ste nieuwsbrief het verbluffende vervolg op de zoektocht naar Robbie en een teruggevonden oorlogsslachtoffer.
Een sluwe verraadster werd ze genoemd in de pers, er werd geapplaudisseerd in de rechtbank toen de doodstraf werd geëist. Zelf zei Ans van Dijk krankzinnig te zijn geweest van angst, al werd haar “diep berouw” met hoongelach ontvangen. Op 20 juni 1945 werd ze opgepakt.
Ans van Dijk voor de rechter (NIOD/Beeldbank WO2)
Ans van Dijk voor de rechter (NIOD/Beeldbank WO2)
Na de oorlog is ze enige vrouw van 39 mensen die worden geëxecuteerd vanwege hun oorlogsverleden. Op 14 januari 1948 verschijnt Ans, 42 jaar oud, voor het vuurpeloton op een afgelegen plek bij Fort Bijlmer. Een verzoek om gratie is afgewezen door koningin Wilhelmina. Vlak voor haar dood heeft ze nog een afscheidsbrief geschreven aan haar halfbroer Maurice en zijn vrouw, die niets meer met haar te maken willen hebben. “Nooit zullen jullie begrijpen wat ik heb doorgemaakt. Zullen jullie nog eens anders dan in haat aan mij denken?” Bij haar begrafenis op de Noorderbegraafplaats in Amsterdam is niemand aanwezig.
Tegenover het verraad van Van Dijk staat de liefde die het gezin Birnbaum zelfs in de kampen deelde met hulpeloze kinderen. Otto en Henny namen wie geen ouders meer had onder hun vleugels.
Het bijzondere verhaal van de familie Birnbaum gaat ook na de oorlog verder. Terug in Nederland moeten ze de weeskinderen die ze op hun reis hadden meegenomen, afstaan. Maar ze ontfermen zich al snel weer over andere kinderen. De familie komt in Bussum terecht met hun zes kinderen en een groep weeskinderen. Veel overlevenden kwamen naar hen toe met vragen of ze iets wisten van hun kinderen, hun familie.
In de jaren 50 zijn ze naar Israël vertrokken. De zes Birnbaum-kinderen leven allemaal nog. Het zijn hoogbejaarde mensen die nog altijd hun verhaal doen. De NOS maakte in 2013 een documentaire over de kinderen. Van Martine Letterie verscheen dit jaar het boek Wij blijven bij elkaar, op basis van gesprekken met de zes Birnbaum-kinderen.
De Birnbaums
De Birnbaums
Ook het Naardense gezin Viejou blijft nu de oorlog afgelopen is doorzoeken naar de verdwenen kleuter Robbie. Ze hebben al maanden niks meer van hun Joodse pleegkind gehoord, sinds hij werd opgepakt.
Kitty Viejou zou Robbie terugvinden. Verzwakt door honger en ziekte trof ze hem uiteindelijk aan in Eindhoven. Hij zou de rest van zijn jeugd bij het gezin uit Naarden blijven wonen. Hij kreeg later twee dochters met de vrouw die hij in 1965 trouwde, Greetje Troostwijk, van wie de ouders en pasgeboren broer ook in de oorlog waren vermoord.
Hun verhaal kreeg nog een bizarre wending in 2001. Door het boek Onbekende kinderen over het laatste transport herinnerde een verzorgster uit het kamp dat ook een parmantig jochie genaamd Robbie toen was meegegaan. Dat was pas het moment waarop Greetje zich realiseerde dat ze een trein met haar toekomstige man had gedeeld. Zij was 2, hij 4. Hun levens waren samengekomen, uiteengelopen en uiteindelijk weer verstrengeld. 
Gezien alle ellende is het logisch dat Joodse media oproepen een eigen vertegenwoordiger toe te laten bij de oprichtingsbesprekingen van de VN. Het volk zonder eigen land voelt zich opnieuw over het hoofd gezien. Ondanks het protest wordt het handvest gewoon aangenomen zonder speciale gezant.
Nederland bekommert zich om andere zaken. Kinderen die zijn uitgezonden in de hongerwinter komen nu langzamerhand naar huis, de misstanden in de detentie van collaborateurs worden aangepakt en men maakt zich zorgen over de invloed van de Canadese militairen op de goede zeden. Ook begint de rouwverwerking: op de Dam wordt een eerste aanzet gegeven voor een nationaal monument en men vraagt zich af wat er moet gebeuren met de vele massagraven die worden gevonden.
Ook de strijd tegen Japan eist de aandacht op van de regering: ons land wil snel een eigen troepenmacht in de regio hebben om in Nederlands-Indië te vechten. De eerste lichting komt deze week aan. Veel informatie over de bezette kolonie heeft het kabinet niet, al weten we tegenwoordig hoe schrijnend de situatie in de kampen was.
De Jeroen die genoemd wordt in het artikel over Tjideng is Jeroen Brouwers, de citaten hier zijn afkomstig uit zijn autobiografische werk Bezonken rood. Hoewel dat strikt genomen een roman is, heeft hij gezegd dat de omschrijvingen van het kamp waarheidsgetrouw zijn. Toen dat boek in 1981 uitkwam, leidden zijn gruwelijke beschrijvingen van de kampen tot een verhitte polemiek met Rudy Kousbroek over de vraag of de jappenkampen te vergelijken waren met de Duitse vernietigingskampen.
Oorlogsberichten
Andere berichten deze week:
Niet gebruikt op de site
Struinend door de oorlogskranten in Delpher kwamen we ook een opvallend verhaal tegen op 22 juni. Meerdere kranten schreven over een poging van Nederlandse SS’ers om NSB-leider Mussert en propagandachef Blokzijl te ontzetten uit de gevangenis. Het ANP meldde dat er collaborateurs achter zaten die zich nog ophielden op landgoed Clingendael, waar Seyss-Inquart tijdens de oorlog had gewoond. De Waarheid sprak van ‘weerwolven’, naar de SS-guerrilla. Er zou een BS’er zijn omgekomen. 
Toch zult u er niks over aantreffen op onze website, want het bericht bleek niet waar. Trouw had al bedenkingen bij het originele bericht. “Hier hapert iets”, schreef de krant. Details werden niet gegeven en het was onduidelijk hoe de daders hadden kunnen wegkomen.
Enkele dagen later concludeerde de krant “Het ANP zuigt uit zijn duim”. Het verhaal bleek “een louter verzinsel te zijn”. Waarom het ANP het dan berichtte is ons niet bekend. “Hebben de heren soms nog last van de Duitse leugenziekte?”, vroeg Trouw zich gepikeerd af, met een verwijzing naar de collaboratie van het persbureau tijdens de oorlog. 
Srebrenica-journaals
Dit jaar is het 25 jaar geleden dat in de moslim-enclave Srebrenica in Bosnië zeker 8400 moslimjongens en -mannen werden vermoord door Bosnisch-Servische troepen, zonder dat het Nederlandse Dutchbat het kon verhinderen. De eerste genocide in Europa sinds de Tweede Wereldoorlog.
Geënt op het format van de Bevrijdingsjournaals maakt de NOS van 6 tot en met 12 juli zeven journaals om deze tragische geschiedenis uit te leggen. Dagelijks vertelt Herman van der Zandt met militair historicus Christ Klep hoe Joegoslavië uiteen kon vallen, waarom het nationalisme zo om zich heen greep, wat er met de slachtoffers gebeurde en welke rol Dutchbat daarin speelde.
Het NOS Srebrenica Journaal met Herman van der Zandt
Het NOS Srebrenica Journaal met Herman van der Zandt
75 jaar later: WO II en bevrijdingsnieuws uit 2020
Anton de Kom (hier ons verhaal over hem) is een van de nieuwe toevoegingen aan de Canon van Nederland. Samen met bijvoorbeeld Maria van Bourgondië en het fenomeen gastarbeiders. Willem Drees, die we ook al zijn tegengekomen als verzetsstrijder, werd ingewisseld voor Marga Klompé.
Corrie van der Sluijs
Corrie van der Sluijs
Een oproep van RTV Rijnmond heeft onze collega Marjolein Bax geholpen haar onderzoek voor het boek Een Wrang Feest af te ronden. Bax beschrijft de 220 mensen die omkwamen door geweld bij de bevrijding, maar van twee slachtoffers in Kralingen bleef de identiteit onduidelijk. Nu is bekend dat het om de 15-jarige Corrie van der Sluijs ging en de een jaar oudere Leendert van Wijnen. “Op de overlijdensaktes van beide slachtoffers staat dat ze op 4 mei 1945 om 23.30 uur gestorven zijn.”
En Rusland heeft deze week alsnog de overwinning op Duitsland gevierd, met een door corona uitgestelde parade.
Vooruitblik
Volgende week wil een jarige prins Bernhard naar Indië, voetbalt Oranje tegen het Britse legerelftal en verhevigt de strijd om Borneo.
Tot zover de nieuwsbrief van deze week. Stuur hem vooral door. Op- en aanmerkingen zijn altijd van harte welkom. Complimenten en tips worden in dank aanvaard, op vragen zullen we zo veel mogelijk proberen te antwoorden.
The English edition of our newsletter can be found here.
Tot volgende week en blijf ons ondertussen volgen op nos.nl/75jaarbevrijding en ons Instagram-account 75 jaar bevrijding.