Japan capituleert

#51・
37K

abonnees

62

edities

Meld je aan voor mijn nieuwsbrief

By subscribing, you agree with Revue’s Terms of Service and Privacy Policy and understand that NOS Tweede Wereldoorlog will receive your email address.

NOS Tweede Wereldoorlog
De ontwikkelingen in Azië staan centraal in deze 51ste nieuwsbrief: keizer Hirohito kondigt de Japanse capitulatie aan en Soekarno roept de onafhankelijkheid uit in Indonesië. Daarnaast de eerste straffen voor landverraders en premier Rutte over het Indië-verleden van zijn vader.
Hirohito spreekt op 15 augustus 1945 het volk toe om de capitulatie van Japan aan te kondigen. Het is voor veel Japanners de eerste keer dat ze de stem van hun keizer horen. “De vijand heeft een nieuw, wreed wapen ingezet, met een ongekende vernietigingskracht. Als we doorvechten betekent dat niet alleen de vernietiging van de Japanse natie, maar de totale uitroeiing van de menselijke beschaving.”
Er blijven veel vragen over als de keizer na vijf minuten spreken klaar is. Hij gebruikte de archaïsche taal van het hof, die veel burgers vreemd in de oren klinkt. Bovendien neemt hij nergens het woord overgave in de mond. Hirohito zegt alleen dat zijn land de voorwaarden van de Potsdam-verklaring accepteert. “De oorlogssituatie heeft zich niet in het voordeel van Japan ontwikkeld”, is het enige dat hij kwijt wil.
Het is echter genoeg voor luisteraars wereldwijd. In Sydney, Londen en New York breken festiviteiten uit. Iedereen weet dat de Tweede Wereldoorlog hiermee ten einde komt. VJ Day. Victory in Japan.
Amerikaanse soldaten vieren VJ Day.
Amerikaanse soldaten vieren VJ Day.
In Nederlands-Indië wordt het nieuws nog niet breed bekendgemaakt. Dwangarbeiders aan de dodenspoorweg over Sumatra weten niet dat ze eigenlijk al vrij zijn als de lijn officieel in gebruik genomen wordt. De Pakan Baroe spoorlijn, bedoeld om militairen en voorraden snel over het eiland te kunnen verplaatsen, komt gereed op het moment dat hij niet meer nodig is.
Op Java is men al bezig invulling te geven aan de naoorlogse periode. Jonge nationalisten, die vinden dat hun leider Soekarno zich te afwachtend opstelt, gijzelen hem om daadkracht af te dwingen. Met een beetje hulp van de Japanse machthebbers in het gebied roept Soekarno een dag later de Indonesische onafhankelijkheid uit.
Soekarno roept de onafhankelijkheid uit (Ipphos/ Frans Mendoer)
Soekarno roept de onafhankelijkheid uit (Ipphos/ Frans Mendoer)
Nederland kan er weinig tegen doen. Ons land is nog druk bezig met de eigen wederopbouw, laat staan dat de macht in de kolonie hersteld kan worden. Zelfs de Nederlandse gouverneur-generaal is nog niet terug op zijn post: Alidius Tjarda van Starkenborgh Stachouwer is net met een spectaculaire Amerikaanse reddingsmissie uit Japanse handen bevrijd.
Een van de medegevangenen van Stachouwer keek met gemengde emoties uit naar zijn bevrijding. Generaal Wainwright, de Amerikaan die de Filipijnen verloor, had drie jaar gedacht dat hij als een lafaard zou worden gezien. Uiteindelijk wachtte er een grootse terugkeer in de VS. Hij werd juist binnengehaald als ‘de Held van Bataan’, die tot het echt niet meer ging weerstand had geboden aan de Japanners. Er volgden uitzinnige parades in San Francisco en Washington, hij kreeg de sleutel van de hoofdstad en president Truman onderscheidde hem met de Medal of Honor, de hoogste heldenonderscheiding van de VS. “Dit is een ontvangst waar je achter het prikkeldraad van droomde.”
Us Welcomes General Wainwright (1945)
Us Welcomes General Wainwright (1945)
In Nederland beginnen de eerste naoorlogse processen tegen landverraders. Het gaat nog om kleine vissen, maar de geëiste straf is fors: executie. Ook de zuiveringsraden komen al met oordelen. Verschillende acteurs mogen hun leven lang niet meer hun beroep uitoefenen, omdat ze gewerkt hebben voor de vijand.
Opvallend genoeg zou tekstschrijver Jacques van Tol nooit een beroepsverbod krijgen van de Ereraad. Toen hij na enkele maanden ondergedoken te hebben gezeten werd opgepakt, veroordeelde de rechter hem tot drie jaar cel, maar hij mocht blijven werken. Hij was bij het grote publiek daardoor in ongenade gevallen, maar onder nieuwe pseudoniemen namen artiesten maar al te graag nog teksten van hem af. Heintje Davids (de zus van Louis) vroeg hem na de oorlog zelfs om een come-backlied: “Lieve mensen, ik ben weer vrij; smart en leed voorgoed voorbij…” Ook Wim Sonneveld, Cory Brokken en Tom Manders (Dorus) gebruikten zijn materiaal, net als het legendarische radioprogramma De Bonte Dinsdagavondtrein - hoewel de AVRO-directeur dat ten stelligste ontkende. Het meest kenmerkende voor Van Tol was misschien wel een parodie uit 1946: een persiflage van zijn eigen NSB-creaties Keuvel en Klessebes. Göring moest begraven worden met twee doodskisten, wist deze naoorlogse Keuvel te melden. “Twee doodskisten?”, vroeg Klessebes. “Ja juffrouw”, legde Keuvel uit. “Een voor de medailles.” Van Tol bleef trouw aan zijn principeloosheid.
De Raad voor Rechtsherstel pakt ook zijn werk op. Het moet knopen doorhakken over bezittingen die in de oorlog van eigenaar zijn gewisseld: ingepikte huizen, afgepakte inboedels, geroofde tegoeden. Ook buigt de raad zich over het confisqueren van eigendommen van Duitsers in Nederland, zoals het Waddeneiland Schiermonnikoog en Huis Doorn, landgoed van de Duitse ex-keizer.
Om te helpen de orde te bewaren komt een opvallend Brits legeronderdeel naar ons land: de Joodse Brigade. Ze worden aanvankelijk ingezet om Duitse krijgsgevangenen te bewaken, maar al snel merkt de legerleiding dat dat misschien te veel zelfbeheersing vraagt: de militairen krijgen uiteindelijk maar andere taken toegewezen.
Cilly Levitus, die kort voorbijkwam in ons verhaal over de Joodse Brigade, is eigenlijk een eigen verhaal waard. Vergezeld door haar jongere zusje Jutta kwam ze na de Kristallnacht met een kindertransport in een Nederlands weeshuis terecht. Ze wist de opgepakte Jutta met hulp van een SS’er uit de Hollandse Schouwburg te redden. “Ik ben bij de aardigste, liefste SS’er geweest die er bestaat”, schreef ze over deze Alfons Zündler. De zussen doken beiden onder en overleefden zo de oorlog. In 1946 huwde ze een lid van de Joodse Brigade en vertrok illegaal met Jutta naar Palestina.
Toen in de jaren 90 bleek dat Zündler nog leefde was er even sprake van dat hij een Yad Vashem-onderscheiding zou krijgen, omdat hij meerdere Joden had gered. Uiteindelijk zag men daarvan af, omdat er verhalen de ronde deden dat hij ook in ruil voor drank en seks personen had laten ontsnappen. “Zündler heeft zeker een aantal Joden het leven gered”, redeneerde CIDI-directeur Naftaniël destijds, “maar een onderscheiding is volgens mij voorbehouden aan mensen die zich belangeloos hebben ingezet.”
Oorlogsberichten
Andere berichten deze week:
  • Verzetspater Ludo Bleys vocht als de ‘Aal van Oranje’ voor de Nederlandse vrijheid. Nu komt hij om bij een verdacht ongeluk.
Prins Bernhard brengt een laatste groet aan Bleys
Prins Bernhard brengt een laatste groet aan Bleys
Niet gebruikt op de site
De vluchten van de regeringsvliegdienst die deze week werden aangekondigd, gingen half oktober van start. Bij de eerste vlucht op vliegbasis Leeuwarden werden de piloten onthaald met versgebakken Friese dúmkes. Op de terugvlucht vanuit Groningen nam piloot Plesman (zoon van de KLM-baas) uitgebreid de tijd om meegereisde journalisten de oorlogsschade te laten zien. Ze zagen ‘maanlandschappen’ rond de zwaargehavende havens van Den Helder en IJmuiden, en vlogen vlak boven de golven van de ondergelopen Wieringermeer, “nu een beeld van verwoesting, uiteengeslagen boerderijen en wrakhout”. Het was niet alleen ellende: boven de Waddenzee vermaakte Plesman zijn passagiers door op zandplaten neer te duiken en zonnebadende zeehonden te laten schrikken.
Bevrijdingsjournaals
Deze week werden de laatste NOS Bevrijdingsjournaals uitgezonden. Daarin gaat bijvoorbeeld Azië-correspondent Sjoerd den Daas in op de vraag waarom de Amerikanen keizer Hirohito aan de macht lieten en bezoekt verslaggever Martijn Bink Walcheren, dat nog altijd onder water staat.
75 jaar later: WO II en bevrijdingsnieuws uit 2020
“Indië was altijd aanwezig in ons gezin”, zei premier Rutte bij de Indiëherdenking afgelopen week. Hij haalde herinneringen op aan zijn vader, die vastzat in een jappenkamp en zijn eerste vrouw verloor tijdens de bezetting. “De verhalen van mijn vader behoren nu tot mijn bagage.”
“Velen bleven nog lang gevangenen van de vrede”, zei Rutte. Zoals de tienduizenden Nederlanders die aan het eind van de oorlog halsoverkop Indië moesten verlaten. “Zo Nederlands worden als de Nederlanders, dat was de opdracht”, zegt historicus Wim Willems. “De betutteling was enorm.”
In Japan betuigde de keizer Naruhito tijdens een herdenking “diepe wroeging” over de Tweede Wereldoorlog. Het was dezelfde formulering waar de nieuwe keizer vorig jaar ook al voor koos. Toen zijn vader Akihito vijf jaar geleden deze woorden uitsprak, werd dat nog gezien als een opmerkelijke afwijking van eerdere boodschappen.
Vooruitblik
Het einde van de oorlog is in zicht, maar we gaan nog door tot de officiële capitulatie op 2 september. Daarom volgende week dus ook nog berichten, over inzamelingsacties voor de oorlogsgebieden, verhalen over de jappenkampen en het groeiende aantal verkeersdoden (omdat Nederland autorijden is verleerd).
Tot zover de nieuwsbrief van deze week. Stuur hem vooral door. Op- en aanmerkingen zijn altijd van harte welkom. Complimenten en tips worden in dank aanvaard, op vragen zullen we zo veel mogelijk proberen te antwoorden.
The English edition of our newsletter can be found here.
Tot volgende week en blijf ons ondertussen volgen op nos.nl/75jaarbevrijding en ons Instagram-account 75 jaar bevrijding.