Bekijk profielpagina

De clichébeelden van Hitler voorbij

NOS Tweede Wereldoorlog
De maand mei is begrijpelijkerwijs een drukke maand in ons veld, dus opnieuw een volle nieuwsbrief. We hebben dit keer verhalen over hoe Hitler film en foto inzette, de Joodse Raad in Utrecht en tips over films en een boek.
Foto's met Bernile Nienau, met wie Hitler een verjaardag deelde, verdwenen toen bleek dat het meisje een Joodse oma had
Foto's met Bernile Nienau, met wie Hitler een verjaardag deelde, verdwenen toen bleek dat het meisje een Joodse oma had
Zorgvuldig cultiveerde het Derde Rijk het publieke beeld van Adolf Hitler. Een beeld dat niet helemaal overeenkomt met het clichébeeld dat we tegenwoordig hebben van een woeste Führer, blijkt uit de ‘beeldbiografie’ die NIOD-onderzoekers René Kok en Erik Somers maakten. Naar aanleiding van hun onderzoek maakte de NOS de documentaire Hitler en de macht van het beeld, die laat zien hoe geraffineerd de nazi’s nieuwe uitvindingen als foto, film en massamedia inzetten.
Alle afleveringen zijn terug te zien via NPO Start.
“We hebben geprobeerd het beeld te gebruiken zoals de Duitse burger het toen zag. Dat gebeurde in de beginjaren vooral via fotografie, maar in de jaren dertig wordt het bewegend beeld belangrijk, als Hitler gaat samenwerken met Leni Riefenstahl", zegt documentalist Hendri Tolboom, die het videomateriaal verzamelde voor de uitzendingen. “Je ziet dat het niet alleen maar die schreeuwende Hitler was die in oorlogsdocumentaires snel als beeldvulling wordt gebruikt. Hij werd op heel veel andere manieren in beeld gebracht.”
Tolboom schetst de ontwikkeling van dat beeld. “In de jaren 20 moet het Duitse volk Hitler leren kennen. Het is dan zaak hem zo voordelig mogelijk in beeld te brengen en dat hij bijvoorbeeld daarom zijn Lederhosen niet meer in het openbaar draagt. In de jaren 30 wordt hij gebracht als staatsman voor alle Duitsers. Dan moet er ook sympathie worden gekweekt, dus zie je hem veel met kinderen en dieren. Als de oorlog uitbreekt moet dat imago veranderd worden naar de grote veldheer en zie je hem met militairen, gebogen over kaarten, de Grote Leider van Duitsland.”
Dat het een zorgvuldig geregisseerd beeld was blijkt uit videobeelden van achter de schermen. De documentaire toont beeld van een private ontmoeting tussen Hitler en Winifred Wagner, schoondochter van de componist en groot bewonderaar van de nazileider. “Zij had hem salonfähig gemaakt door hem via haar Bayreuther Festspiele te introduceren in de wereld van cultuur. Op beelden die gedraaid zijn door haar zoon zie je dat Hitler in die familiaire omstandigheden een totaal andere man is. Kopje thee drinken, lunchen, heel vrij.”
De propagandamachine van minister Goebbels kon zo strak de regie houden over Hitlers imago door de inzet van eigen mensen, zoals lijffotograaf Heinrich Hoffmann of cameraman Walter Frentz, die nog onder Leni Riefenstahl aan Triumph des Willens had gewerkt. Tolboom dook in de Duitse bioscoopjournaals om te zien hoe hun beeldstrategie uitpakte. 
“In die Wochenschau’s zie je dat Frentz echt een heel goede cineast is. Hij was eigenlijk een sportcameraman die hield van kajakken en draaide dat met een handcamera. Hij was dus veel beweging gewend en dat gebruikt hij ook voor de nazipropaganda. Hij draait veel over Hitlers schouder, zodat je ziet wat die zag. Er is ook een foto van hem, liggend op de treeplank van een auto. Ongekend dat men zo filmde.”
Walter Frentz, onder
Walter Frentz, onder
“Frentz was echt vernieuwend. In plaats van een statisch plaatje rij je dus mee door de menigte en zie je hoe het publiek reageert. De kijker kan zich dus vereenzelvigen met Hitler”, legt Tolboom uit. “Door te laten zien hoe dat beeld werd gebruikt begrijp je misschien iets beter hoe zoveel mensen daar destijds gewoon in meegegaan zijn.”
Die verleiding was ook mogelijk doordat Hitler omstandigheden vermeed die negatief op hem konden afstralen. “Hij bezoekt geen gebombardeerde steden, hij is in beeld nergens in verband te brengen met de Jodenvervolging. Van Himmler zijn er nog wel foto’s tijdens een bezoek aan een krijgsgevangenkamp, maar Hitler bleef weg van dat soort negatieve associaties in beeld.”
Die stelregel brak hem op toen Duitsland de oorlog begon te verliezen. Tot grote frustratie van Goebbels, die zijn grootste ster kwijtraakte. “Vanaf zeg maar 1942 is er alleen nog maar slecht nieuws en verdwijnt Hitler steeds meer uit beeld. Hij trekt zichzelf terug in zijn hoofdkwartier Wolfsschanze of het buitenverblijf op de Obersalzberg. Daar ontvangt hij hotemetoten en reikt wat lintjes uit, maar komt verder nauwelijks meer in beeld. Zijn cameraman verveelde zich te pletter.”  
Desalniettemin bleven Frentz en Hoffmann tot vlak voor het einde doorwerken. Frenzt draaide op 20 april 1945 de laatst beelden van een uitgebluste Hitler, die medailles uitreikt aan kindsoldaten. Kort daarna verliet hij de belegerde hoofdstad. Hoffmann werd kort na de bevrijding door de geallieerden opgepakt: zijn archief met 280.000 opnames werd ingezet tegen de nazi-elite tijdens de Neurenbergprocessen.
Genomineerd!
Onze podcast De Onbekende Kinderen van Kamp Westerbork is genomineerd voor de Zilveren Reissmicrofoon, de prijs voor het beste radioprogramma of podcast van het jaar. Wij zijn vereerd. De jury sprak van een gedegen, diepgaande maar ook relatief compacte documentairereeks. “De combinatie van scherp onderzoek, indringende vormgeving en effectief gesneden interviews met de overlevenden maakte diepe indruk.” 
In de podcast gaat presentator Rob Trip op zoek naar het bijzondere verhaal van de groep Onbekende Kinderen. Deze 51 opgepakte Joodse kinderen werd in de zomer van 1944 gedeporteerd vanuit Westerbork en overleefde op één na drie concentratiekampen, zonder hun ouders. Hoe het kan dat deze groep het heeft overleefd, wat ze hebben meegemaakt en hoe het hen na de Tweede Wereldoorlog verging staat centraal in de podcast.
Op 16 juni horen we of we de prijs hebben gewonnen. Naast de podcast maken ook Radio 4-presentatrice Jet Berkhout en het VPRO-programma Bureau Buitenland een kans.
Krentenbollen voor gedeporteerde Utrechters
Hoewel zijn Amsterdamse collega’s Asscher en Cohen werden gedeporteerd, bleef de voorzitter van de Joodse Raad in Utrecht op vrije voeten. Sterker nog, deze Alex de Haas kon tot het einde van de oorlog zonder ster blijven rondlopen op straat. In zijn boek De Joodse Raad van Utrecht beschrijft historisch onderzoeker Jim Terlingen voor het eerst uitgebreid hoe het deze afdeling verging in de oorlog.
Het bizarre feitje over De Haas wekte Terlingens interesse in het onderwerp. Dat, en de nauwelijks getemperde woede die een Holocaustoverlevende nog altijd voelde over de houding van De Haas in de oorlog. De vader van de 83-jarige Peter Hein klopte indertijd tevergeefs bij hem aan voor hulp.
“Heins vader heeft die emotie zijn hele leven met zich meegesleept. Telkens als De Haas ter sprake kwam, werd hij opnieuw kwaad. Ik sprak ook met de dochters van een vrouw die de oorlog had overleefd en zij hoorden in hun jeugd altijd ‘De Haas is een foute’.” Maar na de oorlog werd De Haas niet vervolgd en kon hij terugkeren op hoge functies in de Joodse wereld; het verhaal moest dus genuanceerder zijn, vermoedde Terlingen.  
In Utrecht volgde de Joodse Raad hetzelfde pad als op zoveel plekken in Nederland: de Duitsers vooral niet tegenwerken, om erger proberen te voorkomen. De Haas stelde opgeroepen stadgenoten gerust bij hun deportatie. “U hoeft niets te vrezen als u in Onze Lieve Heer gelooft.” De Joodse Raad regelde nog koosjere krentenbollen voor onderweg naar Westerbork.
Terlingen begrijpt daarom de naoorlogse nijd. “Dat zijn de emoties van personen die zich verraden voelen door iemand binnen hun eigen groep.” Van de 1500 Joden die Utrecht in mei 1940 telde, waren er drie jaar later nog maar 150 legaal in Utrecht: vrijgestelde gemengd-gehuwden en de gezinnen van drie Joodse Raad-kopstukken. De Haas, die altijd gehoorzaamheid predikte, liet zijn eigen familieleden wel onderduiken.
“Maar De Haas heeft ook goede dingen gedaan, mensen geholpen die bij hem aanklopten”, benadrukt Terlingen. “Hij probeerde de eerste deportatie te frustreren, door mensen te waarschuwen en doktersattesten te regelen waarin stond dat mensen niet konden reizen.” De voorzitter ging daarin zo ver dat de Duitsers hem nog voor tegenwerking oppakten; Terlingen vond de arrestatiefoto daarvan terug.
Arrestatiefoto van Alex de Haas
Arrestatiefoto van Alex de Haas
“Ik ga niet oordelen over wat iemand toen gedaan heeft”, zegt Terlingen stellig. “Deze mensen hadden ook gewoon angst en dan reageert iedereen volgens zijn eigen reflex. Het was overlevingsdrang. Ik weet niet wat ik gedaan zou hebben.”
Hoe de Joodse Raadvoorzitter zonder ster de bevrijding haalde, bleef voor De Haas zelf ook een raadsel, zei hij ooit tegen een historicus. Het kan zijn omdat hij een Ecuadoraans paspoort had geregeld, of misschien waren de Duitsers hem vergeten, doordat Utrecht bestuurlijk onder de Zentralstelle Amsterdam viel.
Terlingen: “Ik weet het helaas niet precies, het zijn mogelijke opties. Er is in ieder geval geen enkel bewijs dat hij gesjoemeld heeft ofzo. Wie weet komt er naar aanleiding van dit boek nog nieuwe informatie boven.”
Drents dorp voor het voetlicht
Op 4 mei zond de NOS een documentaire uit over het Drentse dorp Nieuwlande, waar meer dan honderd Joodse onderduikers waren verstopt. De uitzending leidde tot hernieuwde belangstelling voor het bijzondere verhaal, merkte het plaatselijke museum De Duikelaar: sinds de uitzending krijgt het meer bezoekers dan ooit. “Ongeveer de helft van alle bezoekers heeft het wel over de documentaire. Ze zijn vooral onder de indruk van het verhaal van Nieuwlande”, zegt een woordvoerder vrijwilliger tegen RTV Drenthe. De vrijwilligers van het museum hebben ons heel goed geholpen met de voorbereiding van de documentaire.
Ook bij de NOS merkten we dat de documentaire Nieuwlande Onverzettelijke onderduikdorp veel mensen heeft geraakt. Er kwamen vooral veel reacties kwamen op het verhaal van John Bamberg, het Joodse jongetje van 5 dat verraden werd. “Ik ga er dagelijks mee naar bed”, vertelde hij in de uitzending. “Het is een goedaardige tumor geworden.”
De hele uitzending is hier terug te zien:
Nieuwlande - Onverzettelijk Onderduikdorp
Nieuwlande - Onverzettelijk Onderduikdorp
Documentaire met slechts drie minuten beeld
Internetspeurders als Bellingcat of ons eigen NOS Osintteam gebruiken tegenwoordig de kleinste details in beeldmateriaal om het ware verhaal boven water te krijgen over bijvoorbeeld oorlogsmisdaden in Oekraïne. Glenn Kurtz gebruikte dezelfde methoden om de betekenis te achterhalen van unieke beelden die zijn grootvader in 1938 maakte: zeldzame kleurenbeelden van het Joodse leven in een Pools stadje, luttele jaren voordat de nazi’s die wereld voorgoed verwoestten.
In Three Minutes – a Lenghtening vertelt de Nederlandse documentairemaker Bianca Stigter het resultaat van die zoektocht. Met uitsluitend de 236 seconden die David Kurtz vastlegde maakt ze een film van ruim een uur waarin de betekenis van elk alledaags detail wordt gereconstrueerd, en zelfs de identiteit van enkele gefilmde dorpsbewoners wordt achterhaald. De film is nu te zien in de bioscoop.
David Kurtz was als jong kind naar de VS geëmigreerd en daar directeur van een kledingfabriek geworden. Als veertiger besloot hij met vrouw en vrienden de Oude Wereld te bezoeken: Engeland, Frankrijk, Nederland, maar ook zijn geboorteplaats Nasielsk. Kleinzoon Glenn vond in 2009 de beelden terug.
Beeld uit de film
Beeld uit de film
Het filmpje, soms korrelig of onderbelicht, is op zich weinig speciaal: Kurtz probeert bijvoorbeeld het straatbeeld te filmen terwijl de plaatselijke jeugd zich verdringt voor de lens van het nieuwerwetse apparaat. Hij kon niet vermoeden dat hij zo een gedoemde gemeenschap vereeuwigde: van de 3000 Joden in Nasielsk zouden nog geen honderd de oorlog overleven.
“Geen film, gedenkteken of herinnering kan die wereld terugbrengen”, zegt Glenn Kurtz in de documentaire. “Maar wat wel kan is de weinige fragmenten samenvoegen die resteren van hun levens. Laten zien wat er verloren is gegaan door de schaarse details die er nog zijn te bewaren.”
Kurtz spoorde zeven overlevenden op uit Nasielsk, twee van hen zijn te zien in het filmpje. Samen wisten ze zo 11 mensen te identificeren van de ruim 150 die er te zien zijn. Kurtz ziet de film als een herinneringsteken voor al die anonieme verdwenen mensen. Dat zij door de beelden nog te zien zijn, onderstreept hun afwezigheid. 
Trailer van Three Minutes - A Lengthening
Trailer van Three Minutes - A Lengthening
De levenloze oorlogsheld
Zonder het zelf te weten veranderde Glyndwr Michael de loop van de oorlog. Het lichaam van de overleden dakloze werd gebruikt voor een vernuftig plan, Operation Mincemeat, nu verfilmd met Collin Firth in de hoofdrol.
Het was in 1943 voor iedereen duidelijk dat Sicilië het hoofddoel was van de geallieerde opmars. De “zachte onderbuik van Europa” was de springplank om Italië uit de oorlog te wippen. Het was aan de Britse contraspionagediensten om de nazi’s ervan te overtuigen dat het eigenlijke doel Griekenland was, in de hoop dat ze hun verdediging zouden uitsmeren over een breder gebied. Daarvoor werd de overleden Glyndwr Michael omgetoverd in de omgekomen majoor William Martin.
Het lichaam van ‘Martin’ zou moeten aanspoelen op de Spaanse kust, samen met papieren die wezen op een invasie van Griekenland. Dat land was neutraal, maar de Britten rekenden erop dat Franco’s fascisten de geheimen door zouden spelen aan Hitlers spionnen. Door weinig subtiel aan te dringen op teruggave van de papieren benadrukten ze het zogenaamde belang ervan nog extra.
Colin Firth (r) bij de hoofdpersoon van Operation Mincemeat
Colin Firth (r) bij de hoofdpersoon van Operation Mincemeat
Om de vondst geloofwaardig te maken, werden privédocumenten gefabriceerd die het verzonnen levensverhaal van majoor Martin vertelden. ‘Pocket litter’, als een liefdesbrief van zijn verloofde, een bankafschrift, theaterkaartjes van een voorstelling die hij had bezocht. Een van de samenzweerders droeg zelfs het uniform en ondergoed van de man, om het er niet te nieuw uit te laten zien.
Drie maanden voor de geplande invasie van Sicilië werd het lichaam vanaf een onderzeeër voor de Spaanse kust afgezet, zogenaamd het verdronken slachtoffer van een vliegtuigongeluk. Kort daarna versterkten de Duitsers inderdaad andere delen van de Middellandse Zeekust, ten koste van Sicilië. De geallieerden hadden een strijd van 90 dagen om het eiland ingecalculeerd, het werden er 38.
Het bedrog van Mincemeat werkte zelfs door in ons land: toen (echte) topgeheime plannen van Market Garden per ongeluk in handen van de Duitsers vielen, werden die genegeerd als een nieuwe poging tot misleiding van de Britten.
Glyndwr Michael werd met militaire eer onder zijn valse naam begraven in Spanje. Pas toen details over de geheime operatie eind vorige eeuw bekend werden, werd zijn grafsteen aangepast met de vermelding dat hij had gediend onder de naam William Martin.
Trailer Operation Mincemeat
Trailer Operation Mincemeat
Kinderen van Auschwitz
Loodzwaar zijn de eerste hoofdstukken van het nieuwe Alwin Meyer boek Mama, ik hoor je. De Duitse schrijver verzamelde verhalen van moeders en kinderen in Auschwitz - en aangezien een baby een doodvonnis betekende in het vernietigingskamp, begint het boek met verhalen die alleen maar slecht aflopen.
Maar daarna volgt een verbazingwekkend verhaal over jong leven. Er zijn namelijk wel degelijk kinderen die hun geboorte in deze hel overleefden. Dat begint als de Duitsers vanaf mid-1943 pasgeboren kinderen van niet-Joodse vrouwen gedogen. Tegen het eind van de oorlog hebben zelfs Joodse zuigelingen een kans te overleven.
In hun macabere boekhouding houden de nazi’s de ontwikkeling keurig bij, te beginnen met de 378 geboortes die in het ‘Zigeunerfamilienlager’ worden geregistreerd, van Anna Malik op 11 maart 1943 tot Oscar Weindlich op 20 juni het volgende jaar. Ook zij krijgen de beruchte kamptatoeage, op bil of bovenbeen omdat hun armpjes te klein zijn.
Het jonge leven is kwetsbaar in het kamp. Weinigen overleven langer dan een paar dagen. Meyer verzamelde getuigenissen van moeders die brood ruilden voor lakens om luiers te maken. Hoe vrouwen enkele uren na een bevalling alweer op het appel moesten verschijnen. Maar ook hoe vrouwen die zelf een kind verloren hadden moedermelk gaven om de baby van een ander te laten overleven.
“Voor mijn moeder was ik gedurende haar hele verblijf in het kamp haar grote motivatie en hoop”, zegt een inmiddels bejaarde vrouw.
Bevrijde kinderen in Auschwitz
Bevrijde kinderen in Auschwitz
Toen Auschwitz bevrijd werd waren er dik 500 kinderen onder de 14, onder wie zestien baby’s. Het kamp had hun leven voorgoed getekend. Ook na hun bevrijding bleven de kinderen in de maat lopen alsof ze nog op appel moesten en verstopten ze uit angst voor de honger hun eten onder matrassen. Ze spraken een kamptaaltje van Jiddisch, Pools, Russisch en Duits en leeftijdsgenootjes werden tijdens spelletje gedreigd met “nu ga je de oven in”. Vaak bleven ze hun leven lang speuren naar verloren familieleden.
Zelfs voor kinderen die geen enkele herinnering aan het kamp hebben, is Auschwitz letterlijk beladen grond, zegt Angela Orosz-Richt, daar geboren op 21 december 1944. “Als ik daar loop, huiver ik als ik de bodem raak. Misschien verbergt de aarde iemand bloed, iemands as, iemands tranen of iemands vermoorde lichaam.” 
Herdenken in oorlogstijd
Willem-Alexander en Máxima openen het defilé langs het Nationaal Monument (ANP)
Willem-Alexander en Máxima openen het defilé langs het Nationaal Monument (ANP)
De oorlog in Oekraïne kleurde voor velen de herdenkingen van het einde van de Tweede Wereldoorlog eerder deze maand. “Het geeft deze 4-mei-herdenking vandaag een extra lading”, zei Tweede Kamervoorzitter Vera Bergkamp.
NOS-collega Kysia Hekster, net terug uit het oorlogsgebied, ging bij een herdenking in perscentrum Nieuwspoort ook in op de parallellen met toen. “Je kan oorlogen en leed niet vergelijken. Je kan wel stilstaan bij de verhalen van mensen in een oorlog.”
“Je moet wel leren van herdenken, maar het blijkt nu dat het een repeterend verhaal is”, zei bondscoach Louis van Gaal bij een KNVB-herdenking waar omgekomen sporters werden herdacht. Daar stond onder meer het verhaal van de vermoorde sportverslaggever Han Hollander centraal.
Ook de 91-jarige Holocaustoverlevende Irene Butter, die Anne Frank nog heeft gekend, waarschuwt dat de geschiedenis zich kan herhalen. “Als mensen dingen zien die verkeerd en onrechtvaardig zijn, moeten ze er daarom iets van zeggen. Niet aan de zijlijn blijven staan.”
In Rusland greep president Poetin de belangrijke 9-meifestiviteiten aan om de schuld van de oorlog bij het Westen te leggen. Tegenstanders grepen die dag aan voor (kleine) protesten tegen zijn beleid.
Het Monument op de Dam is overigens na de Nationale Dodenherdenking en Bevrijdingsdag afgesloten, voor de eerste grote onderhoudsbeurt sinds de restauratie 25 jaar geleden. De verankering van de betonkern wordt verbeterd en mogelijk wordt er wat natuursteen vervangen. Het onderhoud duurt zeker tot eind dit jaar en kost 1,2 miljoen euro.
Het monument wordt afgeschermd voor de onderhoudsbeurt
Het monument wordt afgeschermd voor de onderhoudsbeurt
Overig nieuws
Er was een kleine maar belangrijke verandering aangebracht in de Dodenherdenking op de Dam. Voor het eerst werden daar ook de slachtoffers genoemd - Indonesische inbegrepen - van de koloniale oorlog die Nederland tussen 1945 en 1949 in Indonesië voerde. Veel Indische belangenorganisaties zijn blij met de wijziging, al was er ook kritiek dat zo ook de toenmalige vijand wordt herdacht, inclusief Indonesische oorlogsmisdadigers.
Afgelopen week overleed een van de belangrijkste Nederlandse schrijvers met een Indisch verleden, Jeroen Brouwers (82). In veel van zijn boeken verwees hij naar zijn eigen kampverleden: als kind had hij in het beruchte kamp Tjideng gezeten, in wat nu Jakarta is.
Op twee plekken in ons land zijn recentelijk oude onderduikplekken teruggevonden. Bovenstaande foto is van hebben teruggevonden: ze vonden resten van een vloer, een boek en een stookplek.
Defensie is erin geslaagd na 77 jaar de identiteit te achterhalen van een verzetsman die op de Waalsdorpervlakte was geëxecuteerd. Kees Kreukniet had al die tijd in een anoniem graf op Ereveld Loenen gelegen, maar dna-onderzoek loste de zaak op.
Een andere Nederlandse oorlogsheld is afgelopen weekend in Rome heilig verklaard: pater Titus Brandsma. Hij werd vanwege zijn kritiek op de bezetter naar Dachau gestuurd, waar hij in 1942 werd vermoord.
En een gelukkige vondst in een Texaanse kringloopwinkel: daar dook een oud-Romeinse buste op die mogelijk na de Tweede Wereldoorlog door een Amerikaanse militair was geroofd uit Duitsland.
De teruggevonden buste
De teruggevonden buste
Tot slot nog van harte aanbevolen: een drieluik van Omroep Flevoland over de werkkampen in de Noordoostpolder kort na de oorlog. De onderduikers daar hadden toen plaatsgemaakt voor verdachte landverraders. Een bijzondere plek, omdat de geïnterneerden er niet met wachttorens en prikkeldraad werden vastgehouden, maar op hun woord van eer.
De naoorlogse interneringskampen in de Noordoostpolder
De naoorlogse interneringskampen in de Noordoostpolder
Mishandeling van NSB'er
Mishandeling van NSB'er
Uniek open werkkamp
Uniek open werkkamp
Dat was het weer voor deze editie, graag tot de volgende keer!