Bekijk profielpagina

'Amsterdam weet niks van Sobibór'

NOS Tweede Wereldoorlog
Het is drie dagen feest in Amsterdam. De stad viert uitbundig de bevrijding. Het staat in schril contrast met het onmetelijke verlies voor Sobibór-overlevende Jules Schelvis of Heinrich Steinbach, enige achterblijver van zijn grote gezin. Daarnaast in deze 44ste nieuwsbrief: gamers zamelen geld in voor het Airborne Museum en de luchtmacht van Finland neemt eindelijk afscheid van het hakenkruis.
Het is een bizar beeld in de overwinningsparade door Amsterdam. Bevrijde gevangenen op een praalwagen, achter het prikkeldraad. Het was een van de oorlogsscènes die werd uitgebeeld in de stoet, naast impressies van de ondergrondse pers, de steun aan hongerende kinderen en de maandenlange spoorwegstaking. En er was in het uren durende defilé langs het paleis natuurlijk veel ruimte voor militairen, zowel de geallieerde bevrijders als hun Nederlandse helpers.
De bevrijde gevangenen
De bevrijde gevangenen
Amsterdam neemt drie dagen de tijd om de bevrijding te vieren. Een dag voor de parade werd bijvoorbeeld de Euterpestraat omgedoopt tot de Gerrit van der Veenstraat, naar de vermoorde verzetsheld. De oude naam was te besmet geraakt door het SD-hoofdkwartier dat er gevestigd was.
Ook in Rotterdam keert volksvermaak op grote schaal weer terug: hier wordt gevoetbald in het stadion van Feijenoord (de y kwam pas in 1971): Oranje neemt het op tegen het elftal van het Britse bevrijdingsleger (waar zeven internationals in dienden).
Alle vrolijkheid moet vreemd zijn overgekomen op de 24-jarige Jules Schelvis. Hij heeft zeven kampen overleefd, waaronder Sobibór. Tussen 2 maart en 20 juli vertrokken er negentien treinen vanuit Westerbork naar dat vernietigingskamp in Oost-Polen. Van de 30.993 Nederlanders die er aankwamen, was Schelvis een van de slechts achttien overlevenden.
“Als ik al iemand ontmoet, gaat het gesprek over de hongerwinter”, zegt Schelvis over zijn terugkomst. “Die heeft zo'n grote stempel op de mensen gedrukt. Ik zeg dan maar niets over de honger in de kampen. Ze hebben duidelijk hun eigen sores.”
Schelvis met zijn vrouw Rachel, die vermoord werd in Sobibór
Schelvis met zijn vrouw Rachel, die vermoord werd in Sobibór
Na de oorlog hertrouwde Schelvis en kreeg kinderen. Na zijn pensionering in 1982 verdiepte hij zich in de Jodenvervolging en publiceerde boeken over zijn eigen oorlogservaringen. Hij wilde de rest van zijn leven besteden aan het levend houden van de herinnering aan Sobibór: hij deed onderzoek, richtte de Stichting Sobibór op en was op zijn negentigste mede-aanklager in het proces tegen kampbewaarder John Demjanjuk.
Grote indruk maakte Schelvis in het herdenkingsconcert Er reed een trein naar Sobibór (2015), waarin hij verslag deed van de reis naar het kamp. “Het kost mij nog steeds moeite”, zo begon hij zijn verhaal, “maar ik vind het van belang dat u er ook kennis van neemt.”
Er reed een trein naar Sobibor
Er reed een trein naar Sobibor
Ook Heinrich Steinbach kent het verdriet. Deze Sinti-violist, bekend als Moeselman, keerde als enige van zijn gezin terug naar Nederland.
Moeselman kwam het verlies niet te boven. Na een zoektocht naar informatie over het lot van zijn vrouw en kinderen stierf hij op 9 juni 1946 in Maastricht aan een gebroken hart. Hij werd 44 jaar. De gemeente Maastricht onderhoudt zijn graf.
De gemeenschap spreekt niet graag over zijn doden. Ze willen de rust van hun overleden geliefden niet verstoren. Daardoor bleef de identiteit van dochter Settela, het meisje in de deuropening van de trein naar Auschwitz, decennia lang onbekend. Pas in 1994 werd haar identiteit ontdekt. 
In Limburg hebben sommige terugkerende Joden het nog moeilijker. Als het om Duitsers gaat die hier asiel hadden gezocht, komen ze onverbiddelijk in kampen met Duitse burgers terecht, ook al worden daar ook oorlogsmisdadigers opgesloten. “Alsof het concentratiekamp is voortgezet.”
Tussen alle ellende gloort af en toe een gelukzalig moment van thuiskomst: Max Cahen kan in Vught worden herenigd met zijn vrouw en maakt voor het eerst kennis met zijn dochter.
Ondertussen is de nieuwe Nederlandse regering naast de wederopbouw ook nog bezig met de strijd tegen Japan. Er wordt gekeken hoe de macht in Nederlands-Indië kan worden hersteld. Voorproefje zijn de gevechten om Borneo, waar een kleine Nederlandse afvaardiging meevecht met de Australiërs. Wie staat te popelen om in de kolonie te helpen is prins Bernhard: op zijn verjaardag zegt hij dat hij naar Indië wil afreizen.
Oorlogsberichten
Andere berichten deze week:
  • Tante Riek leidde de grootste verzetsorganisatie van ons land; deze week wordt duidelijk dat ze is omgekomen
75 jaar later: WO II en bevrijdingsnieuws uit 2020
Het was een uitgeklede Veteranendag afgelopen zaterdag, tot grote spijt van de 103-jarige Paul Moerman. Hij is altijd aanwezig bij het defilé met een papier om zijn hals waarop de twaalf kameraden staan die sneuvelden in WOII. “‘s Avonds laat ik de dag nog de revue passeren en heb ik een dankbaar gevoel dat ik het weer heb mogen meemaken.”
Spelers van een oorlogsgame hebben geld ingezameld voor het Airborne Museum in Arnhem. Er is al ruim 13.000 euro opgehaald.
Onderduikkinderen uit de Tweede Wereldoorlog vragen Nederland vluchtelingenkinderen op te nemen. Ze wijzen op het gevaar waar wildvreemden zich destijds voor hen aan blootstelden. “Nederland loopt nu geen risico en hoeft niets op te geven om te helpen. Alles wat van dit land wordt gevraagd is medeleven en heel gewone, menselijke barmhartigheid.”
En de Finse luchtmacht neemt na ruim een eeuw afscheid van het hakenkruis in zijn embleem. Het had geen relatie met de nazi’s, maar leidde wel tot vragen en verbazing.
Het oude logo en het nieuwe
Het oude logo en het nieuwe
Vooruitblik
Volgende week staat de toekomst van premier Churchill op het spel bij de Britse verkiezingen, gaan we kijken waar de Duitse militairen terecht zijn gekomen nadat ze ons land verlieten en keert Wilhelmina terug naar Den Haag.
Tot zover de nieuwsbrief van deze week. Stuur hem vooral door. Op- en aanmerkingen zijn altijd van harte welkom. Complimenten en tips worden in dank aanvaard, op vragen zullen we zo veel mogelijk proberen te antwoorden.
The English edition of our newsletter can be found here.
Tot volgende week en blijf ons ondertussen volgen op nos.nl/75jaarbevrijding en ons Instagram-account 75 jaar bevrijding.