Bekijk profielpagina

Brussel Inside - Wie mag er wat over zeggen?

Revue
 
 

Brussel Inside

3 januari · Editie #163 · Bekijk online
Elke week houden redacteur Aïda Brands, haar collega's van Bureau Brussel en Europese correspondenten je op de hoogte van wat er speelt, gaat spelen of zou moeten spelen in de Europese Unie.

De eerste nieuwsbrief van 2021. De Europese Unie gaat verder met 27 landen, de Britten zijn nu definitief weg, hoewel de laatste formaliteiten nog moeten worden afgehandeld.
Hoewel, noem het maar formaliteiten. Nog niet alle nieuwe regels zijn duidelijk. Deze week is pas de echte test wanneer de handel met het Verenigd Koninkrijk weer op gang komt. En dan moet de brexit-deal van kerstavond ook nog formeel worden goedgekeurd.
Ook in deze nieuwsbrief: het laatste deel van onze serie gesprekken met hoofdredacteuren over de gevolgen van corona voor de manier waarop ze nieuws brachten. Vandaag de afdeling wij van wc-eend, adviseren wc-eend, NOS-baas Marcel Gelauff.
Deze editie is iets korter met een leestijd van hooguit tien minuten.
Blijf ons volgen @BrusselInside

Wie mag er wat over zeggen?
Minister Blok nadat hij de Tweede Kamer had geïnformeerd over de brexit-deal.
Minister Blok nadat hij de Tweede Kamer had geïnformeerd over de brexit-deal.
Na de deal, volgde de verwarring. Deels over wat er precies is afgesproken tussen de Europese Unie en het Verenigd Koninkrijk, maar ook over wie er over gaat. Er is een kamp dat zegt dat de EU over handelsverdragen gaat, maar ook een kamp dat zegt dat een verdrag pas een verdrag is als alle Europese Parlementen er mee hebben ingestemd. En dus niet alleen dat ene Europese Parlement. En helemaal sinds het Europees Hof stelt dat nationale parlementen ook wat te zeggen hebben als het over zogenoemde gemengde verdragen gaat, dus afspraken die niet alleen over de handel gaan.
Tijd dus voor wat Europees recht. Alles draait daar om de “rechtsbasis”, vertelt lector Mendeltje van Keulen van de Haagse Hogeschool.
Soms kijken onze volksvertegenwoordigers jaloers naar het Europees Parlement. En niet alleen omdat die instelling tijdens corona stemmen op afstand mogelijk maakte (het Nederlandse parlement is digitaal nog niet zo ver). Het Europees Parlement heeft twee maanden voor de behandeling van de brexit-deal. Dat wil zeggen: het akkoord met het VK is voorlopig van toepassing, maar rapporteur Kati Piri en haar 704 collega’s gaan het nog bespreken.
Hoe zit het?
En wat is het verschil tussen het ene en het andere verdrag? Het onlangs gesloten handelsverdrag van de EU met China is een zogenoemd bilateraal verdrag. Handel hebben de lidstaten in het verdrag immers aan de Europese instellingen overgedragen. Maar als een verdrag dat door de Europese Commissie is onderhandeld raakt aan verdragsartikelen waar ook de nationale parlementen over gaan (politiesamenwerking, visserij, investeringen), dan is het een gemengd akkoord. Denk aan het handelsverdrag met Canada (CETA).
Dat verdrag werkt deels. Douanetarieven zijn inmiddels afgeschaft, maar de nieuwe klachtenprocedure over investeringen die is afgesproken, geldt nog niet, want CETA ligt nog voor in 13 hoofdsteden, onder meer bij de Nederlandse Eerste Kamer. 
Het brexit-akkoord gaat ook over politiesamenwerking, dus is er sprake van een gemengd akkoord. En dat heeft goedkeuring nodig van alle democratische controlerende organen in de Europese Unie.
Maar daar rekenden de juristen buiten de politieke waard. Want in de praktijk kan het akkoord niet voorlopig worden toegepast, in kalme afwachting van 39 kamers van parlementen door de hele EU. Immers, zonder wet of gebod begint dan de facto op 1 januari de chaos van een no-deal, schrijft de regering aan de Kamer. Daarmee weten de Europarlementariërs ook wat hen te doen staat. Wegstemmen is geen optie.
De politieke keuze voor zogeheten “EU-only-akkoord” (dus alleen goedgekeurd door de regeringen van de lidstaten en het Europees Parlement) verdiende geen schoonheidsprijs. Het zal niet weer gebeuren, verzekerden juridische experts en de bewindspersoon van Buitenlandse Zaken (minister Blok) aan de Kamerleden die - terug van reces - met 24 Powerpoint-slides werden bijgepraat over het akkoord dat vlak voor kerstavond werd gesloten. Bijpraten, meer zat er niet in. Tot ongenoegen van een aantal politici.
Kamerleden eisten nog wel dat het stuk dat EU-ambassadeur Robert de Groot en zijn 26 collega-ambassadeurs in Brussel juist tijdens de briefing behandelden ook openbaar zou worden gemaakt, - waarmee de Tweede Kamer haar rol als voorvechter van meer transparantie eer aandeed. Ook werden er dertien moties ingediend. Maar daarover wordt pas na de echte deadline, namelijk Oudejaarsavond gestemd. De brexit is dan een feit. En de Kamerleden moeten vertrouwen op hun collega’s in het Europees Parlement. Daar zit bij deze deal de controlerende macht.
Wij moeten uit onze ivoren toren komen
Deel zes van onze serie gesprekken met Europese hoofdredacteuren over de coronacrisis, de reacties van de kijkers en lezers. Hoe gaan zij om met de vele persconferenties van hun regeringen? En wat zal er uiteindelijk blijvend veranderen? Gerard van den Broek in gesprek met de hoofdredacteur van NOS-nieuws Marcel Gelauff.
“Nee, ik heb nooit druk gevoeld vanuit de overheid over het uitzenden van de persconferenties van Rutte. In die zin is het een andere situatie dan in andere landen. Als je cynisch bent zou je kunnen zeggen: Den Haag heeft vooral veel druk gevoeld van ons, journalisten.”
Natuurlijk is het NOS Journaal in crisistijden een verbindend element in de samenleving, zegt hoofdredacteur Marcel Gelauff, alleen al doordat het de Koning en de premier rechtstreeks uitzendt als die het volk toespreken. “Maar dat is geen ideologisch doel op zich, we doen dat niet blind. Je zendt het uit, omdat de premier belangrijke informatie heeft voor het dagelijkse leven van mensen. Mag ik nog naar buiten? Welke winkel is nog open?”
“Zo helder mogelijk informeren is in ’t belang van politiek én journalistiek. Maar je moet wel steeds blijven kijken of datgene wat politici zeggen nog relevant is voor het publiek.”
Net als in andere landen worden de corona-persconferenties in Nederland live uitgezonden op radio en televisie en gestreamd op internet. In ’t begin deed premier Rutte dat alleen, later met de toenmalige minister van Volksgezondheid (Bruins) of met de minister van Volksgezondheid (De Jonge). Soms met allebei. En op ’n dag stonden er ineens vier ministers voor de camera: de minister-president en drie vakministers.
Niet uitzendbaar
Gelauff: “Natuurlijk gebeurde dat uit politieke overwegingen; de verschillende coalitiepartijen moesten zichtbaar zijn. Ik vond het eigenlijk niet uitzendbaar, al die mensen voor de camera, dat communiceerde niet.”
Of de keer dat premier Rutte de persconferentie opende met de mededeling: ‘We hebben geen nieuws’. Gelauff: “Nou, dankjewel zeg. Dan lijden je persconferenties aan inflatie.” Steeds nam hij als hoofdredacteur contact op met de voorlichters van Rutte. “Daarna hebben we geen vier ministers meer gezien.”
Maar de publieke omroep overlegde ook met de andere grote nieuwsorganisatie. Gelauff: “Ik had ook contact gezocht met RTL Nieuws en gevraagd: wij hebben hier een discussie of we deze persconferenties nog moeten blijven uitzenden; hoe kijken jullie daarnaar? Wij waren niet de enigen die twijfelden.”
NOS en RTL hebben wel vaker overleg. Gelauff, zelf oud-chef van de parlementaire redactie van RTL Nieuws: “Dat gaat meestal over de logistiek. Dus vanuit de corona-gedachte: gaan we daar met 20 man staan om dezelfde toespraak op te nemen, of kunnen we een camera delen?”
Is er iets typisch Nederlands aan deze coronacrisis?
Gelauff denkt dat het sterke individualisme in onze cultuur vaker tot discussies leidt dan in andere landen. “Als de regering in Spanje zegt dat de mensen binnen moeten blijven, zie je lege straten. Als Nederlanders zoiets te horen krijgen, weten ze niet hoe snel ze op Schiphol moeten komen om nog snel even naar dat tweede huisje te vliegen. Het past ’n beetje in de categorie: goh, wat zijn de files lang, het wordt hoog tijd dat de buurman zijn auto wegdoet.”
De hoofdredacteur ziet dat ook aan de versplintering in het parlement of aan de behoefte om een belastingregeling zo ver te personaliseren dat het hele systeem vastloopt. “Daar lijden we natuurlijk allemaal aan, dat we onze eigen ruimte en positie zoeken en daar rechtvaardiging voor zoeken. Maar het gaat nu verder dan ik aangenaam vind.”
Vaker dan voorheen stonden er afgelopen jaar demonstranten voor de deur van de NOS, mensen die niet geloven in het coronavirus en vinden dat het NOS Journaal nepnieuws brengt.
“Dat een gedeelte van de samenleving en van de politiek zich afzet tegen de publieke omroep – om ideologische redenen of omdat ze denken dat het een handige methode is - dat was er en dat is er nog steeds. En dat je in een gemeenschap van 17 miljoen mensen er heel scherpe meningen tussen hebt zitten, is ook een uiting van mens zijn.”
“Het is tegenwoordig wel veel zichtbaarder: internet zorgt dat iedereen zelf kan publiceren en maakt dat wij veel benaderbaarder zijn en uit onze ivoren toren moeten komen. Dat is helemaal niet zo slecht; het heeft de journalistiek beter gemaakt, dat we geconfronteerd worden met wat we doen of niet doen.”
De logo’s
Maar die uitingen zorgen wel voor verharding en voor het weghalen van logo’s van de NOS op de busjes waarmee ze door het land rijden om verslag van het nieuws te doen. Het gedrag van mensen als de mediastrateeg Steve Bannon en president Trump, die het heeft over de ene en de andere waarheid en fakenieuws en het kopieergedrag van hun aanpak komen daar nog bij.
"Het verwijderen van die stickers had meer te maken met agressie. Maar corona werkte als een katalysator, die heeft een beweging die al gaande was en de sentimenten die er al waren versterkt. De tegenstellingen zoals populisme versus de oude liberale democratie, nationalisme versus internationalisme.”
“Dat politieke frame dat sommige mensen op ons werk leggen, geeft extra druk op journalistieke redacties, zeker in deze tijd waarin de crisis ook het persoonlijk leven van journalisten raakt. In die zin was het ook het meest intense jaar van NOS Nieuws dat ik heb meegemaakt.”
Waarom besteedt NOS Nieuws dan vaak aandacht aan die kleine groeperingen of politici op de flanken? Gelauff: “Nou, bij de laatste toespraak van de minister-president heb ik besloten om die hele kleine groep demonstranten buiten niet te laten zien. Niet tijdens de toespraak. Er is denk ik wel een bewustwording in de journalistiek dat we vaker vanuit een automatisme de randen van de samenleving laten zien en wat minder het politieke midden en hun denken, omdat je dat minder als nieuwswaardig beleeft.”
Gelauff hoopt dat de scherpte van het debat vermindert zodra ook de pandemie voorbij is. ,“De virus-ontkenners zullen dan natuurlijk niet meer voor onze deur staan, want het virus is weg. Maar de scherpte in bijvoorbeeld de klimaatdiscussie is niet zomaar weg. Omgekeerd geloof ik ook niet dat het gevoel van solidariteit dat nu sterker is, blijvend is. Dat gevoel van: ik zorg voor jou en jij zorgt voor mij. Op dit moment zitten we nog in een brandend huis, maar hoe gaat het daarna?”
Kerstpakket aan regels voor big tech
Komend jaar wordt misschien wel het jaar waarin de macht van de grote techbedrijven wordt aangepakt. De sociale netwerken van Facebook, de zoekmachines van Google, de online verkopen van Amazon en de downloadwinkel van Apple.
Sinds 2017 deelde Eurocommissaris Margrethe Vestager drie boetes uit aan Google - samen goed voor meer dan 8 miljard euro - voor misbruik van hun machtspositie. De zoekgigant is tegen alle boetes in beroep gegaan.
Begin deze zomer kwamen er twee onderzoeken naar Apple bij, de meest in het oog springende focust op de macht die Apple heeft over zijn downloadwinkel. Tegen Amazon heeft de commissie een aanklacht ingediend en een tweede onderzoek gestart. En daar zijn nu dus ook Amerikaanse zaken bijgekomen.
Maar omdat de regels onduidelijk zijn en het Europees Hof twijfelt of alle boetes die Vestager uitdeelt wel rechtsgeldig zijn, komt de Europese Commissie met nieuwe voorstellen.
Merel Dekker van NOS Bureau Brussel dook in het Europese big tech kerstpakket:
Het gaat om voorstellen voor een Digitale Dienstenwet en een Digitale Marktenwet, die een revolutie betekenen op het gebied van regulering van internetbedrijven. De roep om het ongebreidelde gebruik van data en marktmacht van deze technologiebedrijven te beteugelen, werd al geruime tijd luider.
Wat houdt het voorstel van de Commissie in?
Het nieuwe pakket aan regels bestaat uit twee instrumenten. Allereerst de Digitale Dienstenwet, waardoor er meer controle komt op online content: wie krijgt welke informatie te zien. Platforms moeten illegale inhoud (denk aan haatzaaierij, terrorisme, kinderporno of de verkoop van illegale producten) na melding daarvan “snel” verwijderen. Ook moet platforms transparanter worden: socialemediaplatforms moeten bijvoorbeeld uitleggen hoe hun algoritmes werken, die bepalen wat gebruikers te zien krijgen, gebruikers moeten de aanbevelingen uit kunnen zetten en in een advertentiearchief kunnen opzoeken hoe vaak en voor welke doelgroep deze is gebruikt. Nationale toezichthouders, zogeheten ‘Digital Services Coördinators’, worden de nieuwe digitale waakhonden die boetes kunnen opleggen tot zes procent van de jaaromzet en gaan opereren naast de al bestaande mededingings- en persoonsgegevensautoriteiten.
Daarnaast komt er een Digitale Marktenwet, die nieuwe spelregels creëert voor grote spelers, welke worden aangemerkt als poortwachters. Het gaat vooral om de GAFA bedrijven, de afkorting voor: Google, Apple, Facebook, Amazon.
De Digitale Marktenwet is er met name op gericht om te voorkomen dat grotere technologiebedrijven zichzelf een dusdanig voordeel toekennen dat het voor andere spelers moeilijker maakt om te concurreren. Ze bestaan onder andere uit strengere instructies voor het gebruik van data, richtlijnen voor de werking van eigen zoekmachines en een verzwaarde meldplicht voor overnames: alle overnames die poortwachters doen, niet alleen de grotere, moeten worden gemeld.
In de nieuwe wet komen hoge boetes om het geheel tanden te geven: poortwachters die de voorschriften van de Digitale Marktenwet in de wind slaan, riskeren een boete van 10 procent van hun wereldwijde omzet. NRC legt hier en hier verder uit hoe de nieuwe regels van de Europese Commissie big tech moeten temmen.
Maar er is verdeeldheid over de nieuwe regels. Dat is ook niet verrassend: als data het goud van de techreuzen is, dan legt de EU met deze regels voor het eerst harde beperkingen op aan het mijnen hiervan. De lobby van de techwereld draait op volle toeren.
Niet iedereen is hetzelfde
Ook inhoudelijk zijn er bedenkingen. Helen Gornall, partner bij De Brauw en specialist mededingingsrecht, merkt op dat de term poortwachter in verschillende opzichten ongelukkig is. Het idee is dat hier platforms onder vallen die zo groot zijn dat de consument er niet omheen kan.
“Maar ieder platform is anders en concurreert anders. Sommige platforms concurreren alleen online, anderen ook met fysieke winkels. Om een bedrijf als ‘poortwachter’ aan te merken kijkt de nieuwe Digitale Marktenwet alleen naar het online profiel van een platform, naar het aantal actieve gebruikers en omzet, maar daarmee negeer je de concurrentiedynamiek in de markt terwijl je al deze platforms dezelfde grote gedragsbeperkingen oplegt, met potentiele innovatiebeperkingen van dien. Het is de vraag of dit redelijk is.”
Ook tussen landen is er onenigheid. Nederland, Frankrijk en Duitsland willen een sterke controle op poortwachters. Terwijl Ierland en Luxemburg, waar vooral vanwege belastingtechnische redenen veel technologiebedrijven zijn gevestigd, geen gedetailleerde gedragscode willen en al helemaal geen forse straffen bij overtreding van de regels.
Een najaar vol aanklachten
Maar ook in de Verenigde Staten zitten de autoriteiten niet stil. Dat begon in oktober met een kritisch rapport uit het Congres, waarin werd gesteld dat de techbedrijven te machtig zijn en hier iets aan moet worden gedaan. Hierop volgde drie aanklachten tegen Google, in een van de zaken gaat het om afspraken met Apple waarbij, in ruil voor miljarden dollars, Googles zoekmachine als standaard staat ingesteld.
De zaak die waarschijnlijk het meest tot de verbeelding spreekt, is gericht op Facebook. Het bedrijf wordt beschuldigd van een illegaal monopolie en zou Instagram en WhatsApp moeten afstoten, vinden de aanklagers. Een uitspraak zal er dit jaar niet komen. Op z'n vroegst in 2023 zo wordt een oordeel verwacht.
En dan is er nog de angst dat de EU en de nieuwe regering van president Biden anders tegen de aanpak van de big tech aankijken met alle gevolgen van dien. Conclusie is dat de plannen op tafel liggen, maar voordat de pakketjes zijn uitgepakt kan het zomaar kerst 2021 of later zijn.
En verder
Rop Zoutberg
Niet wachten tot januari: dit zijn echt de allereerste Nederlanders die het coronavaccin krijgen. Links Marretje van den Berg, rechts Katinka Schmitz van een Nederlands verzorgingshuis in Alfàs del Pi, aan de Spaanse costa. Ze werden vandaag ingeënt. https://t.co/ONU0ffLx1d
…..Overal in de EU worden mensen ingeënt. Rop Zoutberg ontdekte de eerste Nederlanders (zie tweet). In België (Vlaanderen) was het bijvoorbeeld Jos Hermans (96) uit Puurs waar het vaccin wordt gemaakt. Hij voelde zich na de spuit dertig jaar jonger. De Walen kozen Josepha Delamotte (102) uit Bergen en in Brussel kreeg zuster Lucie Danjou (101) de eerste prik.
In Tsjechië was het president Babis zelf die als eerste de mouw opstroopte om het vaccin te ontvangen. Daarna was de beurt aan oorlogsveteraan Emilie Repikova
…..Is er nog een handelsakkoord afgesloten. Het heet officieel een investeringsverdrag tussen de Europese Unie en China met alle bekende ingrediënten over toegang tot elkaars markten, gelijk speelveld, maar er zijn ook afspraken gemaakt over dwangarbeid en bescherming van het klimaat. Hoewel de afspraken volgens veel Europarlementariërs niet hard genoeg zijn. Ook dit akkoord moet door het parlement worden goedgekeurd. Lees meer hier en hier.
Clara van de Wiel
All the moods of Ursula von der Leyen on the phone in 2020, ranked
…..Heeft Clara van de Wiel (correspondent voor NRC in Brussel) een hele leuke fotoreeks gemaakt van Ursula von der Leyen die met de andere wereldleiders belt. Clara is te volgen via @ClaravandeWiel en ze heeft nog veel meer foto’s op haar account.
…..Is er maandag nog geen Brussel bij Nacht op NPO Radio 1. Vanaf 11 januari hervatten we de rubriek weer.
Deze nieuwsbrief kwam tot stand met medewerking van Sander van Hoorn, Rop Zoutberg, Mustafa Marghadi, Merel Dekker, Gerard van den Broek, Mitra Nazar, Conny Keessen, Rolien Créton, Tim de Wit, Judith van de Hulsbeek, Frank Renout, Wouter Zwart, Arjan Noorlander, Tijn Sadée, Saskia Dekkers en Thomas Spekschoor.
Hoe vond je deze editie?
Als je deze nieuwsbrief niet meer wilt ontvangen, dan kun je je hier afmelden.
Als deze nieuwsbrief doorgestuurd is en je wilt je aanmelden, klik dan hier.
Gemaakt door Aïda Brands met Revue.