Bekijk profielpagina

Brussel Inside - De Staat van de Europese Unie

Revue
 
 

Brussel Inside

20 juni · Editie #187 · Bekijk online

Elke week houden redacteur Aïda Brands, haar collega's van Bureau Brussel en Europese correspondenten je op de hoogte van wat er speelt, gaat spelen of zou moeten spelen in de Europese Unie.


Het jaarlijkse debat tussen Europarlementariërs, Tweede Kamerleden en het kabinet ging dit jaar vooral over de rechtsstaat van de Europese Unie. Maar het ging over meer. Premier Rutte verklaarde zijn ‘groene liefde’ en van verschillende kanten kwam het pleidooi om meer uit te venten wat de EU doet. Wij laten zien hoe dat eruitziet en blikken tot slot terug op De Staat van de Europese Unie met iemand die kortgeleden is overgelopen van Brussel naar Den Haag.

De Rechtsstaat van de Unie
Premier Rutte had veel woorden nodig om uit te leggen dat hij twee handtekeningen had gezet. De eerste onder een wet die de Europese Commissie de mogelijkheid geeft om het uitbetalen van geld aan een lidstaat te stoppen als die lidstaat bijvoorbeeld de rechtsstaat uitholt. Dat instrument, het rechtsstaatmechanisme, is sinds 1 januari van kracht. Tegelijkertijd zette hij zijn handtekening onder een politieke conclusie van de Europese Raad waarin de Commissie opgeroepen wordt dat instrument pas te gebruiken als lidstaten de mogelijkheid hebben gehad het nieuwe instrument aan te vechten bij het Europees Hof van Justitie. Het was een eis van Polen en Hongarije, waar Nederland schoorvoetend mee akkoord ging. 
Juist deze week leek Polen er met gestrekt been in te gaan. “Zijn Poolse wetten belangrijker dan die van de Europese Unie?”, wilde Warschau weten. Het Europees Hof van Justitie is glashelder in zijn antwoord: nee. EU-recht gaat altijd boven nationale wetten. Maar de Poolse regering is het daar niet bij voorbaat mee eens. Warschau vroeg daarom in maart zijn eigen Constitutioneel Hof om een oordeel. Dat werd (na een paar keer uitstel) afgelopen dinsdag verwacht. Maar de uitspraak kwam opnieuw niet. Een woordvoerder van de regering zei eerder te verwachten dat het Hof zou oordelen dat het Poolse recht boven dat van de EU staat. “Dat zou een bom betekenen onder de EU”, zegt bijzonder hoogleraar Europese Rechtspleging Kees Sterk. “Het zou betekenen dat Polen zelf kan kiezen aan welke EU-wetten ze zich wél willen houden en aan welke niet.” Maar de bom ontplofte deze week niet. De uitspraak is nu voorzien op 15 juli.
Vermoedelijk twee weken daarna komt de Europese Commissie met een beoordeling van het Poolse coronaherstelplan. Warschau vraagt om 58 miljard uit het fonds. 24 miljard subsidies en 12 miljard aan leningen. Volgens de Commissie gaan de Polen de miljarden onder meer besteden aan groene energie en het verbeteren van het gezondheidssysteem. In Polen klinken bezorgde geluiden over de aanvraag. Meer dan 40 NGO’s sloegen onlangs alarm over de voorgenomen hervormingen. De doelen zijn volgens hen niet in overeenstemming met die van de EU. Ook Pjotr Buras maakt zich grote zorgen over de besteding van het geld. Hij werkt bij de pan-Europese denktank EFCR in Warschau. “Ik vrees dat het EU-geld ook naar staatsbedrijven gaat. Dat zijn instrumenten van dezelfde partij die juist de rechtstaat ondermijnt, en daarmee ook de Europese Unie onder druk zet. Het risico dat de gelden niet goed terecht komen is levensgroot.”
Pools drukmiddel
Is er een verband tussen de Poolse rechtszaak over het primaat van het recht en de miljarden uit het herstelfonds? “Formeel gezien niet”, zegt Buras. “Maar ik sluit het niet uit. Aan de ene kant lijkt het misschien politieke zelfmoord. 15 juli besluiten dat het Poolse recht boven dat van de EU staat, terwijl je twee weken later miljarden van datzelfde Brussel verlangt. Maar aan de andere kant: de uitspraak kan natuurlijk makkelijk opnieuw vertraagd worden, en op die manier als drukmiddel werken.”
Het herstelfonds noemt Buras een “mooiweer-instrument”, gemaakt in de veronderstelling dat dat er onderling vertrouwen is tussen Brussel en de lidstaten. En loyale samenwerking. “Maar in het geval van Polen is dat een farce. Er is een oorlog gaande tussen de Europese Commissie en het justitiële systeem in Polen”, zegt de analist. De miljarden uit Brussel komen toch wel naar Warschau, vermoedt hij. “De Europese Commissie wil het geld graag toekennen om de economie weer op gang te helpen. Positief is wel dat er steeds meer druk vanuit het Europees Parlement is om harder op te treden tegen schendingen van de rechtstaat.”
Politieke controle
In het geval van Polen gaat het dan vooral over de hervormingen van de rechtspraak. Sinds de partij Recht en Rechtvaardigheid (PIS) in 2015 aan de macht kwam in Polen is de regering daarmee bezig. “Hard nodig”, zegt PIS, “om het justitiële apparaat efficiënter te maken en minder gevoelig voor corruptie”. Maar critici noemen de ontwikkelingen gevaarlijk. “De regering heeft op die manier het rechterlijke systeem onder politieke controle gekregen”, stellen zij. Ook het Poolse Constitutionele Hof, dat zich nu buigt over de vraag welke wet voorrang heeft, is omstreden. Vertrouwelingen van premier Morawiecki hebben er de touwtjes in handen. De Europese Commissie stapte meerdere keren naar het Europees Hof voor Justitie over de Poolse justitiehervormingen en kreeg steeds gelijk. Alle uitspraken van het Hof hebben dezelfde strekking: Polen handelt in strijd met de wetten van de EU en moet daar onmiddellijk mee ophouden. 
Te traag
Brussel startte in 2017 ook een artikel 7-procedure tegen Polen. Voor de eerste keer in zijn bestaan greep de Commissie naar dit middel. De procedure, ook wel de nucleaire optie genoemd, kan ertoe leiden dat het land het stemrecht kwijtraakt in de Europese Raad. Het is aan de regeringsleiders van de lidstaten om die stap daadwerkelijk te zetten. Maar ondanks de bezorgde toon van die regeringsleiders over de ontwikkeling van de rechtstaat in Polen ligt die procedure al tweeënhalf jaar zo goed als stil. Het Europees Parlement spoort de leiders met enige regelmaat aan om meer actie te ondernemen. Volgende week is voor het eerst weer een hoorzitting over Polen in de Raad Algemene Zaken. Voor Nederland is demissionair minister Kaag daarbij. 
Volgens Piotr Buras gaat de situatie in zijn land ondanks de procedures achteruit. “De Europese Commissie doet zijn best. Maar het is bij lange na niet genoeg, en het gaat ook te traag. Er is minder achteruitgang dan er zou zijn zonder hun acties, maar de Poolse werkelijkheid gaat sneller. We zitten hier compleet in de shit.”
Staatspropaganda van de Unie
“Kan de EU de eigen rol niet beter uitdragen?” VVD-Kamerlid Roelien Kamminga doelde in het debat over de staat van de Unie op geld, middelen en bijvoorbeeld vaccins die de EU geeft aan landen buiten de EU. Een zending met vaccins uit Rusland wordt met veel vertoon een land binnengevlogen. En als China ergens een brug financiert, zal het ontvangende land dat weten, goedschiks of kwaadschiks. Commissievoorzitter Ursula von der Leyen deed deze week precies dát, zij het binnen de EU en niet erbuiten. De eerste gelden uit het coronaherstelfonds werden niet overgemaakt, maar door Von der Leyen zelf gebracht. Het herstelfonds wordt gevuld met gezamenlijk geleend geld. Het rondbrengen ziet er zo uit. Oordeel zelf.
BI VDL On Tour HD 720p
Overigens: in veel landen blijkt de rol van de EU groter ingeschat te worden dan in Nederland.
PiaAhrenkildeEU
🔔Now including MS cut out in the word count!

% agree EU is playing key role in access to vaccines:

🇵🇹 89
🇮🇪 84
🇨🇾 81
🇲🇹 81
🇪🇸 80
🇧🇬 78
🇬🇷 78
🇪🇪 76
🇷🇴 75
🇧🇪 75
🇱🇹 74
🇮🇹 72
🇩🇰 71
🇫🇮 71
🇸🇪 71
🇪🇺 70
🇭🇷 70
🇱🇺 67
🇩🇪 67
🇱🇻 66
🇳🇱 66
🇦🇹 66
🇸🇰 66
🇸🇮 65
🇵🇱65
🇫🇷 65
🇨🇿 63
🇭🇺 61
De verschillen zijn niet enorm groot, en ook in Nederland vindt volgens deze peiling 66 procent dat de EU een belangrijke rol speelde in het beschikbaar maken van vaccins. De kans dat Von der Leyen de rol van de EU op haar tour in Nederland komt promoten is zoals bekend voorlopig 0 procent. Nederland heeft geen plannen ingediend voor het herstelfonds.
De Groene Staat van de Unie
Een Europese en een Nederlandse Kamermeerderheid zien net als het kabinet een rol weggelegd voor de EU bij grote crises en grote thema’s. Demissionair minister Kaag (D66) ging verder en vond tijdens het debat dat “elk vraagstuk ook een Europees antwoord moet hebben” - om vervolgens vooral door de PVV bevraagd te worden in welke hoedanigheid zij dat vindt. Maar weinig partijen vinden dat het bestrijden van en omgaan de klimaatverandering een nationale competentie moet zijn. Groen licht dus voor Frans Timmermans en zijn rechterhand Diederik Samsom. De echt zware en politiek gevoelige besluiten die voortvloeien uit de Green Deal worden rond de zomer genomen. De verduurzaming van de landbouw zit vast en dan moeten de komende maand ook nog moeilijke besluiten genomen worden over de vraag of gas, kernenergie en biomassa ‘groen’ zijn. To name a few.
“Hoe kun je een technologie ‘groen’ noemen waarbij bomen verbrand worden om energie op te wekken”, wil een actievoerder op de stoep voor Timmermans’ kantoor weten, “terwijl bomen juist CO2 opvangen”? De vier andere actievoerders tegen biomassacentrales - voor méér gaf de Brusselse politie geen toestemming - knikken instemmend. Voor een spandoek hadden ze helemaal geen toestemming, dus dat konden ze maar een paar minuten uitrollen voor de politie ingreep.
Fenna Swart, voorzitter van het Comité Schone Lucht, heeft net een petitie aangeboden aan Diederik Samsom. Met een aantal milieuorganisaties uit de hele EU verzamelde ze 220.000 handtekeningen in de strijd tegen het groen verklaren van biomassa. “Het is niet groen”, zegt ze, “en als je het wel zo noemt, wordt de financiering van biomassacentrales goedkoper en zit je er voor tientallen jaren aan vast”. Diederik Samson zegt dat hij de bezwaren snapt. “De mensen die de petitie tekenden vertrouwen de regels niet. Aan ons de dure plicht om als we die regels in juni presenteren, aan te tonen dat we het op een goede manier kunnen doen. Want we hebben meer hout nodig om huizen te bouwen. Het restafval kan je beter gebruiken als houtige biomassa om energie mee op te wekken. En we hebben dit soort centrales ook nodig omdat de energieproductie schaalbaar moet zijn. Zon en wind kun je niet aan- of uitzetten. Via gerichte subsidies gaan we zorgen dat alleen resthout verbrand wordt.”
Swart heeft er inderdaad geen vertrouwen in. “Als er centrales staan, moet er ook hout zijn om te stoken. De producenten doen wel alsof ze alleen afvalhout aanbieden, maar dat blijkt keer op keer niet te kloppen. Bovendien: het geld voor subsidies kan je beter inzetten om onderzoek te doen naar nieuwe energievormen die schaalbaar én echt duurzaam zijn. En restafval moet je juist laten liggen omdat bossen dan beter terug groeien. Ook de biodiversiteit is erbij gebaat. Zelfs Nederland stopt met het financieren van nieuwe centrales. We hebben de petitie aangeboden omdat biomassa nu nog tegen te houden is.”
Samsom tempert de verwachting. “Een ‘verbod’ is dead on arrival. Daar gaan de lidstaten nooit mee akkoord. Maar let maar op: op 14 juli komen we met een nieuw subsidiesysteem én met een plan om meer bomen te planten en de bossen beter te beheren.”
De staat van de Re-Unie
“Dank, voorzitter, dat u de reünie met collega Piri hebt georganiseerd”, grapte PvdA-Europarlementariër Agnes Jongerius tijdens het debat over de Staat van de Unie. “En leuk dat jullie er ook allemaal zijn”, richtte ze zich tot de Tweede Kamer. Eigenlijk moet in de Tweede Kamer via de voorzitter gesproken moeten worden, maar de ‘bezoekers’ uit Brussel werden mild behandeld. Ze kregen, anders dan voorgaande jaren, ook het recht om ‘informatieve vragen’ te stellen. Het maakte de discussie levendiger dan voorgaande jaren, maar het blijft een debat met de regering, en dat is voorbehouden aan de Tweede Kamer. Een debat met elkaar was er die ochtend, en ook dat was nieuw. Aan die vorm moet nog gesleuteld worden, blijkt uit reacties achteraf. Het is het jaarlijkse zoeken naar een vorm om de Staat van de Unie inhoudelijker en spannender te maken.
Voor Kati Piri (PvdA, nu Tweede Kamer) voelde het inderdaad als een reünie. Tot de Kamerverkiezingen in maart zat ze in het Europees Parlement, maar door corona was er van een afscheid van collega’s geen sprake geweest. “De meeste zag ik nu pas weer voor het eerst.”
“Dat Europarlementariërs een informatieve vraag konden stellen, vond ik echt een pluspunt”, zegt Piri. “Ik hoop dat de regelingen van de Kamer gewijzigd kunnen worden zodat ze volgend jaar ook interrupties kunnen plegen, net zoals Europarlementariërs in Oostenrijk dat kunnen. Dan krijg je een echt debat.” En dat is ook goed voor de controle van het kabinet. “Ik vond premier Rutte veel serieuzer dan tijdens het meest recente debat ter voorbereiding van de Europese Raad.”
De kennis van Europarlementariërs moet je veel meer benutten in de Tweede Kamer, vindt Piri. “En dat kan ook al. Als rapporteur van het Europees Parlement over Turkije ben ik hier een keer uitgenodigd om daarover te vertellen. Dat kan de Kamer veel vaker doen, ook met niet-Nederlanders.”
Want die kennis is niet alleen nodig om de rol van het kabinet in de EU te controleren en te beoordelen. Piri vindt ook dat de Tweede Kamer dan veel meer zou kunnen sturen. “Dus niet reageren als regelgeving uit Brussel komt, maar via je collega-parlementariërs in Brussel veel beter weten wanneer iets wat voor Nederland belangrijk is dáár speelt en er dan via het EP en via de ministers in de Europese Raad op inspelen. Er valt voor Nederland nog veel te winnen in Europa.” Piri: “Zoals collega Bas Eickhout (Groen Links, EP) zei tijdens het debat: ‘De appreciatie van het kabinet van de plannen van de Europese Commissie volgt de logica van die plannen. Het reageert, terwijl je juist veel meer eigen accenten moet leggen’”.
Hoe moeilijk het is om voldoende kennis te houden over de Brussels besluitvorming merkt Piri nu al, na een paar maanden Den Haag. “In de Brusselse Bubbel was je dag en nacht ondergedompeld in informatie. In Den Haag moet je met vijf andere portefeuilles moeite te doen om te volgen wat er in je oude standplaats gebeurt.”
Op de agenda volgende week
Sancties Wit-Rusland
Op maandag maken de EU-ministers van Buitenlandse zaken bekend welke nieuwe sancties er komen tegen Wit-Rusland en welke bestaande sancties worden aangescherpt
Ursula toert doorrrrr
Maandag bezoekt de voorzitter van de Europese Commissie Oostenrijk en Slowakije, dinsdag Letland, Duitsland en Italië en woensdag gaat ze met haar NextGenEU naar België en Frankrijk 
Eurotop
Op donderdag en vrijdag vergaderen de regeringsleiders in Brussel. Op de agenda onder meer Corona, economisch herstel, migratie en Rusland. Het is een fysieke top waarbij er op beperkte schaal (één per land) ook weer pers welkom is in het gebouw van de Europese Raad in Brussel.
Deze nieuwsbrief werd geschreven door Kysia Hekster en Sander van Hoorn
Vond je deze editie leuk?
Als je deze nieuwsbrief niet meer wilt ontvangen, dan kun je je hier afmelden.
Als deze nieuwsbrief doorgestuurd is en je wilt je aanmelden, klik dan hier.
Gemaakt door Aïda Brands met Revue.