Bekijk profielpagina

Brussel Inside - De opkomst van de geopolitiek

Revue
 
Het woord geopolitiek maakt een soort comeback. Alles is opeens geopolitiek. De onderhandelingen met
 

Brussel Inside

20 mei · Editie #36 · Bekijk online
Europa is in beweging, maar wat speelt er echt? Bert van Slooten van NOS Bureau Europa verzamelt iedere week, samen met zijn collega’s in de Europese hoofdsteden, de scherpe analyses en hardnekkige geruchten.

Het woord geopolitiek maakt een soort comeback. Alles is opeens geopolitiek. De onderhandelingen met de Balkanlidstaten, de handelsperikelen met de Verenigde Staten, maar ook de nieuwe regering in Italië en natuurlijk de brexit zorgen voor nieuwe geopolitieke verhoudingen. Een beetje Brussel-kenner spreekt het woord in elk gesprek een aantal keer uit. Wat zit erachter, waar hebben we het over? Dus niet de geopolitiek maar de kwesties, daar gaat deze nieuwsbrief over.

De foto als hoofdprijs
De hele EU op de foto
Daar staan ze dan. De leiders van zes Balkanlanden stonden na 15 jaar eindelijk waar ze al zo lang wilden staan; tussen de Europese leiders op de top die speciaal voor hen in Sofia was georganiseerd. Maar deze foto is ook zo ongeveer het beste dat de landen aan de top hebben overgehouden. De wil bij de EU-landen om hun nek uit te steken voor de Balkan ontbrak, zoals wel vaker, de EU heeft andere zaken aan het hoofd.
De Balkanleiders moeten naar huis met de zin dat: de EU de partners op de Balkan een Europees perspectief zal bieden.
Dat zijn twee afwijzingen in een zin. De landen worden partner genoemd, omdat nog niet alle EU-lidstaten de landen erkennen. Spanje wil niks weten van de onafhankelijk van Kosovo vanwege eigen opstandige gebieden als Catalonië. Daarnaast wordt hier bewust gesproken van een Europees perspectief en nadrukkelijk niet van een EU perspectief. Ze hebben te horen gekregen dat ze onze vrienden mogen blijven, maar voorlopig nog op afstand zonder kans op lidmaatschap.
Troostprijs
Na afloop van de top spraken de Nederlandse journalisten in Sofia premier Rutte daar op aan. De vraag was helder: “Zijn de Balkanlanden welkom in de EU als ze aan alle voorwaarden voldoen?” Maar Rutte kreeg geen enkele bevestiging over de lippen, ook al zijn Servië en Montenegro al flink bezig met toetredingsonderhandelingen. Hij ontkende de feitelijke situatie, uit angst voor de reactie die al te vriendelijke woorden over de Balkan zouden hebben op het Binnenhof. 
In juni wil de EU weer concrete stappen zetten met de kandidaat-landen, maar het lijkt er op dat zeker Nederland er voor zal gaan liggen. De regio moet voorlopig genoegen nemen met de troostprijs: vele miljarden Euro’s om de economie en de rechtstaat op orde te krijgen.
Vallen en opstaan
Het lijkt er ook wel op dat de EU helemaal niet toe is aan uitbreiding. De aanstormende brexit heeft er voor gezorgd dat de 27 achterblijvers het eigen huis op orde willen brengen. Dat gaan met vallen en opstaan. De afgelopen dagen speelden de Europese leiders een stevig front in de harde woorden tegen Trump, we hadden even een gezamenlijke tegenstander gevonden. Maar de regeringsvliegtuigen waren nog niet opgestegen of een gloednieuw kabinet in de derde Euro-economie trok al het zelfvertrouwen weer weg. Als Italië de rug keert naar de verbouwing van de EU en de Euro, kan de verbouwing weer even op het ijs in het Europese verkiezingsjaar dat na de zomer begint.
Er dreigt nu een Italiaanse crisis, een exitalia zou niet uitgesloten zijn, maar misschien is dat eigenlijk niet zo heel erg slecht voor de EU. De EU vernieuwt en verbetert zichzelf eigenlijk vooral als er een crisis is en het is nu al bijna een half jaar verdacht stil.
Perspectief
Formeel ging de Balkantop over het bieden van perspectief aan de landen. De formulering was zorgvuldig gekozen, geen perspectief op lidmaatschap, maar perspectief op ontwikkeling. Economische impulsen om de welvaart te verbeteren. Eén van die impulsen is de investering in gaspijplijnen, zodat de Balkanlanden niet afhankelijk zijn van de grillen van de Russen, die opeens de gaskraan kunnen dichtdraaien.
Arjan Noorlander maakte een vlog-reportage in Bulgarije. Kijk hier alvast naar een voorproefje. Het geheel is te zien in de wekelijkse videobrief op NPO Politiek en nos.nl.
Europa deze Week
On the road in de Balkan - YouTube
Italiaanse bibbers
Morgen is het zover. Dan wordt de vorming in gang gezet van de eerste geheel populistische regering in een van de oprichters van de EU: Italië. Onze correspondent Mustafa Marghadi praat ons bij. 
Om het proces kort te beschrijven: de twee coalitiepartners gaan op bezoek bij President Mattarella. Ze geven hun steun aan het regeerakkoord voor verandering en suggereren een gezamenlijke premierskandidaat. Formeel kan de president dat terzijde schuiven, maar naar alle waarschijnlijkheid accepteert hij de kandidaat en benoemt hij hem tot premier van de nieuw te vormen regering Vijfsterren/Lega. 
Daarna worden de overige kabinetsleden benoemd en dan gaat de nieuwe regering naar het parlement voor een vertrouwensstemming. Maar met een ruime meerderheid in Kamer en Senaat voor de coalitiepartijen is dat slechts een formaliteit.
Een professor als premier?
Ik zeg trouwens hem, want eigenlijk zijn er alleen maar mannen in de running voor het premierschap. Het wordt waarschijnlijk een Vijfsterrenpremier, maar niet politiek leider Di Maio. Hij en Legaleider Salvini hebben besloten allebei afstand te doen van die functie. Op poleposition staat nu Guisseppe Conte . Een professor civiel recht met een wetenschappelijk cv om je vingers bij af te likken. Hij studeerde aan Yale, Cambridge en de Sorbonne en doceert nu aan de universiteit van Florence. 
Hij heeft functies gehad bij onder meer de grootste bank van Italië, Unicredit, maar heeft verder geen politieke ervaring. Aan de andere kant is hij gespecialiseerd in crisismanagement bij grote bedrijven, dus wat dat betreft is hij mogelijk de juiste man voor de baan.
En dan hun plannen dus. Ik heb het al vaak gemeld: grote overheidsuitgaven om de economie op gang te krijgen, een harde aanpak tegen migranten en confronterende houding tegenover de EU. Vooral de markten maakten zich daar erg druk over de afgelopen dagen. De spread, het verschil tussen de rentes op 10 jaar lopende staatsleningen, liep hard op en de beurs in Milaan kreeg tik na tik. Maar dat kan de twee regeringspartijen niet zoveel schelen. 
Leider Vijfsterren beweging Luigi Di Maio: “We doen waar de Italianen om gevraagd hebben en dat is verandering.”
Maar die verandering kost de schatkist klauwen met geld. Dat komt omdat er een begroting voor twee delen van Italië is opgesteld. En dus krijgen beide landsdelen leuke dingen.
De parodox
De Vijfsterrenbeweging won dik in het zuiden met hun plan voor een ‘burgerinkomen’ van 780 euro per maand voor mensen onder de armoedegrens. De Lega won dik in het noorden, omdat ze daar lagere belastingen willen om niet meer te betalen voor die arme zuiderlingen. Het bizarre is dat beide nu dus gebeurt. Het noorden betaalt minder om meer geld te geven aan het zuiden. Deze paradox wordt uitstekend beschreven in deze reportage  van mijn Volkskrant-collega Jarl van der Ploeg.
De EU en de markten maken zich dus (waarschijnlijk terecht) druk om de uitgavedrift van de aankomende regering. Maar ergens kunnen ze ook rekening houden met het feit dat conflict tussen de twee partijen, die twee verschillende delen van Italië vertegenwoordigen, onvermijdelijk lijkt. De mensen die ik op straat spreek zijn dan ook vaak sceptisch. Dus voor de bange mensen in Brussel: deze regering gaat er komen, maar niemand weet hoe lang het gaat duren.
De Brusselse bibbers
Maar waar maken die bange mensen in de EU (in Brussel) zich dan zorgen over? Een kleine greep. 

  1. De economie.  Er komen geen bezuinigingen en belastingverhogingen om de staatsschuld aan de Europese norm te laten voldoen. Het begrotingstekort kan daardoor oplopen. EU-afspraken over wat te doen als een bank failliet gaat, worden opgeschort. 
  2. Rusland. De Russen zijn niet langer de vijand, maar een belangrijke handelspartner. Sancties moeten worden opgeschort. 
  3. Migratie. De migratie moet worden teruggedrongen. De EU-missies moeten stoppen, want het is een oneerlijke belasting voor Italië. Afgewezen asielzoekers moeten onmiddellijk worden verwijderd en de 500.000 illegalen moeten binnen 18 maanden het land uit. Verder komt er meer toezicht op moskeeën. 
  4. Euro. De euro blijft voorlopig. Wel komt er een basisinkomen en een minimumloon. 
  5. Toekomst. Is de nieuwe regering in Italië een voorbode van wat de EU te wachten staat? Komt er volgend jaar een sterk rechts-populistisch blok in het nieuwe parlement na de verkiezingen? Het nieuwe kabinet wil in ieder geval meer macht voor het Europees Parlement. 
Drukte en opwinding
Salvini de leider van Lega
Dat zijn de politieke zorgen, maar er bestaat ook een andere werkelijkheid; die van de financiële markten. Wat zijn daar de zorgen? NOS-economie-analist André Meinema over de lichte deining die nog steeds kan aanzwellen.
Na de verkiezingen was het twee maanden rustig. Nauwelijks rimpelingen op de financiële markten. In het achterhoofd werd rekening gehouden met wellicht nieuwe verkiezingen.
De rust werd deze week verstoord. De twee grootste partijen, de Vijfsterrenbeweging en de Lega, schopten plots stennis. Een deal was in zicht. Via de Huffington Post lekten plannen uit het nakende regeerakkoord uit.
Knalrood
De coalitiepartners willen doodleuk 250 miljard euro aan staatsschulden doorhalen, minder geld bijdragen aan de EU, het stabiliteits- en groeipact, dat de waarde van de euro borgt, op de schop nemen, de inkomstenbelasting en de pensioenleeftijd verlagen. En dan willen ze ook nog kijken naar een manier om uit de euro te stappen.
Explosieve plannen met een enorme impact op de Italiaanse staatsschuld, die van dieprood naar knalrood gaat. 
Rabo-econoom Maartje Wijffelaars: “De Italiaanse schuld gaat met alle plannen met 100 tot 150 miljard euro stijgen.”
Sidderingen trokken door de beurs- en schuldenhandel van de op twee na grootste economie van de eurozone. Koersen op de beurs van Milaan doken omlaag, de rente op Italiaanse staatsleningen schoot omhoog.
Kampioen schuld
De Europese Centrale Bank (ECB) heeft met het opkoopprogramma van schulden inmiddels 341 miljard euro aan Italiaanse staatsschulden verzameld. Gaan we gewoon kwijtschelden (herstructureren heet dat in jargon) hebben de coalitiepartijen bedacht. Eerlijk zullen we alles in Europa samen delen, dus ook de schuld, die gewoon over de schutting gekieperd wordt.
Even wat cijfers: 

  • Staatsschuld Italië 2263 miljard euro.
  • Schuldpercentage Italië 131,8 procent (van nationaal bruto binnenlands product).
  • Schuldpercentage Nederland 56,7 procent  (bbp).
Alleen Griekenland doet het vanzelfsprekend sinds 2010 nog slechter. 
De beurs van Milaan verloor woensdag 2,5 procent, vooral bankaandelen moesten het ontgelden en dat waaierde weer uit op andere beurzen. Banken hebben blootstelling (overal zit geld in) op elkaar, op bedrijven en op Italiaanse schulden, hoewel die in de vorige schuldencrisis al flink zijn afgebouwd. 
Gekkigheid
Niet alleen de beurzen reageren ook de rente in heel Zuid-Europa reageert. De rente veerde op tot boven de 2 procent. Als de financiële vooruitzichten van een land verslechteren, zoals nu in Italië zie je dat meteen terug in het rentepercentage. 
De obligatierente is een soort barometer van het vertrouwen en ingeschatte risico’s voor banken, verzekeraars, pensioenfondsen en andere investeerders. Het zoog ook de rente van Spanje en Portugal mee omhoog. 
Op dit soort momenten zie je dat de zuidzijde van het eurogebied een hele kwetsbare regio blijft.
En dat terwijl de economie in Italië groeit, maar die groei van 1,4 procent is beperkt als je het vergelijkt met andere euro-landen. De eurozone kent gemiddeld een groei van 2,5 procent. Ook de werkloosheid, een andere graadmeter over de toestand van de economie is met bijna 11 procent een van de hoogste in de eurolanden.
Komende week wordt niet alleen gekeken naar wie er allemaal in het nieuwe kabinet komen, maar ook naar hoeveel drukte en opwinding er zal zijn op de financiële markten. 
De menopauze
De Britse premier May in het Lagerhuis met leden van haar kabinet
Angst dus voor een haperende economie in Italië. In Groot-Brittannië stagneert de economie sinds de uitslag van het brexitreferendum en de daaropvolgende onderhandelingen. Hoewel niet alles kommer en kwel is.
Eerst de analyse van de gerespecteerde Bank of England. De tweede man van die bank, Ben Broadbent, probeerde deze week de toestand van de economie onder woorden te brengen. 
Vicegouverneur Bank of England: “De Britse economie verkeert in de menopauze.” 
Broadbent probeerde te omschrijven dat er weinig dynamiek in de economie zit. Hij analyseerde dat sinds de Victoriaanse tijd (1880) de economie niet zo had stilgestaan. “Er wordt nog amper geproduceerd en dat komt overeen met de menopauze, maar dan voor beide geslachten, zei hij er nog snel bij. Je bent voorbij de piek.”
Na een storm van kritiek excuseerde Broadbent zich voor de vergelijking. De analyse van de economie is hier te lezen.
Kaas
Er zijn overigens wel enkele lichtpuntjes in de Britse economie. Zo zorgt het huwelijk van prins Harry en Meghan voor een lichte opleving van de economie. Maar ook het lage pond heeft voor extra omzet gezorgd in bijvoorbeeld de kaasindustrie. 
Er is grote vraag naar cheddar, mozzarella en kwark die in Groot-Brittannië zijn geproduceerd. Vooral Azië neemt meer goedkope Britse producten af. China en de Filipijnen zijn grote liefhebbers geworden, maar ook in Nederland steeg de vraag naar Britse mozzarella. Dat heeft trouwens ook te maken met de wereldwijde liefde voor de pizza, waar vaak mozzarella op zit.
Essentieel voor de toekomst van de Britse economie en export zijn natuurlijk de afspraken die met Brussel (en dus de EU) worden gemaakt over de toekomstige relatie. De Britse regering is van plan om nog voor de komende top van regeringsleiders in juni, een lijvig boekwerk te publiceren met oplossingen voor met name de douaneproblemen. Voorlopig liggen er twee opties op tafel:

  1. Douane -vennootschap, waarbij de Britten importheffingen en accijnzen bijhouden en verrekenen met Brussel
  2. Maxfac, kort voor maximum facilitation, waarbij  internationale transporteurs de formulieren online invullen. Er hoeft dan niet aan de grens gecontroleerd te worden.
Het probleem is alleen dat de EU-onderhandelaar Barnier beide opties niet aanvaardbaar vindt. En dus lijkt er op onderhandelingsgebied weinig schot in de zaak te komen. Het was niet voor niets dat Theresa May deze week op Facebook schreef “help me”.
Premier May: “Geloof me, we zijn straks weer de baas over onze grenzen, wetten en geld, maar ik heb daarbij wel hulp nodig.”

De vragen
De vraag is van Daan Jetten,
De EU is deels een politieke unie, maar ook een juridische unie. Zonder al te veel op die definities in te gaan, is het wel aardig om te laten zien wat de Europese Commissie zoal doet, behalve politiek bedrijven. Want juridisch blijft er heel veel gebeuren en de enige manier waarop dat stopt is als de EU zelf ophoudt. Maar onderwerpen als mededinging, internationaal handelsrecht, maar bijvoorbeeld ook EU-defensie zijn heel relevant, ook al zijn ze wat meer op de achtergrond.
Beste Daan, de EU is vooral een economische unie en je hebt gelijk dat er heel veel juridische haken en ogen aan zitten. Voor wie geïnteresseerd is, het Europese Hof van Justitie heeft een vrij goede website, waarop de agenda van lopende rechtszaken staat, maar ook in begrijpelijke taal de betekenis van de uitspraken te vinden is. Voor de liefhebbers is er een speciale link naar de juridische teksten. 
En Kees Frijters heeft nog een aanvulling bij de vraag van vorige week over de agenda. Het Europees Parlement publiceert elk einde van de week een gedetailleerde agenda voor de week die komt, inclusief alle speciale werkgroepen en comités. 
En verder
Mark Zuckerberg van Facebook tijdens hoorzitting in Verenigde Staten
En dan onze eigen agenda. Ook op een mooie Pinksterdag is er een Brussel bij Nacht op de radio. Arjan Noorlander is maandag te horen in gesprek met Chris Kijne op radio 1.
De ministers van Buitenlandse Zaken en Handel komen deze week bij elkaar om te spreken over onder andere de handelsoorlog met de Verenigde Staten. 
En dinsdag is het Facebook Live-evenement in het Europees Parlement. Oftewel de hoorzitting met topman Zuckerberg. De vraag is of het openbaar is en dus te zien voor iedereen die maar wil kijken, of dat de gesprekken achter gesloten deuren plaats vinden. Als het openbaar is kunt u het vast zien via nos.nl vanaf 17.45.
Deze nieuwsbrief kwam tot stand met medewerking van André Meinema, Sander van Hoorn, Rop Zoutberg, Mustafa Marghadi, Jeroen Wollaars, Beau Heimensen, Mitra Nazar, Conny Keessen, Rolien Créton, Tim de Wit, Frank Renout, Arjan Noorlander, Tijn Sadée, Hans Brom en Thomas Spekschoor.

Hoe vond je deze editie?
Als je deze nieuwsbrief niet meer wilt ontvangen, dan kun je je hier afmelden.
Als deze nieuwsbrief doorgestuurd is en je wilt je aanmelden, klik dan hier.
Gemaakt door Brussel Inside met Revue.